|

دریدای سیاسی

مجموعه «چگونه بخوانیم» از جمله کتاب‌های مقدماتی خوبی است که در زبان انگلیسی درباره برخی از مهم‌ترین متفکران و فیلسوفان دوره مدرن منتشر و در چند سال اخیر به فارسی هم ترجمه شده است. این مجموعه به سردبیری سایمون کریچلی هم از ساده‌سازی مختص چنین کتاب‌هایی فراتر می‌رود و هم مخاطبان خود را مخاطب تخصصی فیلسوف مورد نظر فرض نمی‌کند. به‌این‌ترتیب، می‌تواند راه‌هایی باز کند برای درگیری مخاطب با موضوع بحث. به گفته خود کریچلی، هر کتاب این مجموعه به نحوی به خواندن نوشته‌های یک متفکر در محضر استادی کارآشنا می‌ماند. در این مجموعه مجلدی نیز به دریدا اختصاص دارد. «چگونه دریدا بخوانیم؟» را پنلوپه دویچر، استاد فلسفه در دانشگاه نورث‌وسترن، نوشته است. عمده آثار او درباره فلسفه فرانسوی قرن بیستم و فلسفه جنسیت است و در مطالعه دریدا به دنبال دریدایی سیاسی است. از دیگر آثار او می‌توان به «تسلیم جنسیت: فمینیسم»، «واسازی و تاریخ فلسفه»، «سیاست تفاوت ناممکن» و «تجدید نظر در سیاست: سهم فمینیسم» اشاره کرد. ژاک دریدا (2004-1930) را مهم‌ترین فیلسوف فرانسوی نیمه‌دوم قرن بیستم می‌دانند. او بیش از 40 کتاب منتشر کرد، موضوع دو فیلم و چندین میزگرد رسانه‌ای بود و بر رشته‌ها و حوزه‌های مطالعاتی بسیاری اثرگذار بوده است: از حقوق، ادبیات، ریاضیات، سیاست تا تعلیم و تربیت، جنسیت، روان‌شناسی، مطالعات نژادی و الهیات. اما مهم‌ترین و چه‌بسا آشناترین میراث او را بتوان در یک مفهوم جست: «واسازی»، واژه‌ای که او ابداع کرد و به انواع فرهنگ لغات فرانسوی و انگلیسی-آمریکایی اضافه شد. این واژه آن‌قدر فراگیر شد که در عنوان فیلمی از وودی آلن و ترانه‌ای از اسکریتی پولیتی استفاده شد و امروزه دیگر به‌عنوان یک سبک معماری و طراحی مد هم شهرت دارد. شاید به جرئت بتوان گفت پس از اگزیستانسیالیسم هیچ رویکرد فلسفی‌ای تا این اندازه بین‌رشته‌ای نشده و چنین اقبال عمومی نیافته است. اما اگر گمان کنیم چون اندیشه و مفاهیم دریدا با اقبال عمومی روبه‌رو شده پس مطالعه آثار او نیز راحت است، یعنی چیزی شبیه به «فلسفه برای همه» و از این دست شعارهای تبلیغاتی، سخت در اشتباهیم. آثار دریدا بسیار سخت‌فهم است. در واقع هرچه دریدا در محافل عمومی موجودی در دسترس است، به همان اندازه دریداخوانی امری دشوار است. کار دریدا با تفسیر چهره‌هایی از تاریخ فلسفه و ادبیات قرن ‌بیستم آغاز شد، اما بیشتر آثار متأخرش به مسائل روزمره و سیاست می‌پردازد. بنابراین به نظر می‌رسد خواندن دریدا نیز همچون دیگر متفکران هم‌عصرش راهنما می‌خواهد. «واسازی خنثی نیست، بلکه مداخله است». این جمله محور خوانش دویچر از دریدا است. او با توجه به سابقه و تجربه‌اش به‌ویژه در سیاست جنسیت، تقریبا همه‌جا دریدایی سیاسی می‌یابد. البته خوانش او تا حد مشخصی مداخله‌گرانه نیز هست و به همین دلیل قابل‌توجه. دویچر مفاهیم و متون خاصی را انتخاب می‌کند و با توجه به این انتخاب‌ها پرسش‌هایی می‌پرسد که معمولا در این زمینه پرسیده نمی‌شوند. پرسش‌هایی از قبیل اینکه مسئولیت ما در قبال ناممکن‌بودن ایده‌آل‌ها چیست؟ دویچر در این کتاب متونی از قبیل داروخانه افلاطون، تک‌زبانی دیگری، درباره علم الفاظ، مسئولیت محدود و درباره میهمان‌نوازی را می‌خواند و به مسائلی از قبیل بدن طبیعی (سیاسی) و دارو، زبان مادری، ملیت و استعمار، جنسیت، سیاست اروپا، قراردادهای اجتماعی و مهاجران غیرقانونی و پناهندگان می‌پردازد. او نشان می‌دهد که چگونه منطق متفاوت (منطق تفاوت) دریدا کمک می‌کند که این مسائل را به‌گونه‌ای متفاوت ببینیم. اغلب واسازی را به اوراق‌کردن یا خراب‌کردن تعبیر می‌کنند. در برابر این تصور دویچر می‌کوشد به شیوه‌ای قابل فهم واسازی را توضیح دهد. او نشان می‌دهد در نظر دریدا تبیین یک استدلال، یک فرد یا یک نهاد از خود، لزوما معتبرتر از دیگر تبیین‌ها نیست. او می‌گوید دریدا معتقد است وقتی با خود-بیانگری‌ها مواجه می‌شویم، باید بتوانیم خوب گوش دهیم و قوای انتقادی خود را به کار بگیریم، تا حدی همچون یک درمانگر یا روان‌کاو بسیار حواس‌جمع. به‌این‌ترتیب واسازی می‌گوید که متون و مباحثی که با آنها کاملا آشناییم در خود پر از اندوخته‌های پنهان و غیرمنتظره، نقاط مقاومت، دیالوگ‌ها و بدیل‌های درونی هستند. در نظر دویچر، دریدا با درنظرداشتن اینها فهم ما را از منابع در دسترس امور آشنا واژگون می‌سازد. او در مخالفت با آنان که واسازی را یک جنبش منفی یا حتی نیست‌انگار در نظر می‌گیرند، از دریدا نقل‌قول می‌آورد که واسازی را یک روش ایجابی و به‌طور بالقوه زایا برای خواندن می‌دانست. وقتی شروع به خواندن دریدا می‌کنیم، با دردسری دوگانه مواجه می‌شویم، به نحوی که گویی افلاطون و دریدا را باید با هم بفهمیم. کتاب حاضر می‌کوشد راهنمایی برای فهم دریدا باشد در چند بعد از فلسفه او: واسازی، زبان، تفاوت، تصمیم‌ناپذیرها، ارتباط، عدالت، قانون، کمال، سوگواری و... . از سوی دیگر بسیاری از آثار دریدا به ایده‌آل‌های ناب‌بودن در دین، فلسفه، سیاست عمومی، ژنتیک و بسیاری از حوزه‌های دیگر ارجاع دارند. دریدا در «پراکنش» (Dissemination) ناب‌بودن در آثار افلاطون را شرح می‌دهد. او علاقه‌مند است نشان دهد چگونه می‌توان میراث ایده‌هایی را که به ارث برده‌ایم تغییر داد. از این‌رو، آثار او اغلب پاسخی به نویسندگان و فلاسفه‌ دیگر هستند، نویسندگان و فلاسفه‌ای که در دستانش از نو متولد می‌شوند. در نظر دویچر ایده‌آل‌های ناب‌بودن امروزه نیز همچون نزد افلاطون معمول و مرسوم‌اند. اما دریدا خواننده‌اش را ترغیب می‌کند به بررسی و پرسش از انسجام این ایده‌آل‌بودن. او نشان می‌دهد دریدا چنین باوری ندارد که ناب‌بودن بتواند اعاده شود. بنابراین وقتی با چیزی مواجه می‌شود که گویی به‌طور بالقوه ناب است (مثل طبیعت، هویت فرهنگی، خاستگاه و خدا) می‌کوشد همچون دریدا قضیه را بخواند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.