|

تهاجم واسازانه

این «کتاب» مدخل طبیعی دریداست؛ به دو معنا: هم بدین معنا که با این متن‌هاست که دریدا ورودش را به صحنه فلسفه اعلام می‌کند و هم بدین معنا که پژوهنده ژرف‌نگر و حتی خواننده دقیق دریدا از رهگذر این نخستین نوشته‌های او رهنمودهایی کلیدی برای ادامه کارش به دست خواهد آورد. این متن‌ها که بعضی از آنها کنفرانس و بعضی دیگر مقاله‌اند در فاصله ژوئن 1963 تا اکتبر 1966 منتشر و در سال 1967 در مجموعه‌ای با نام «نوشتار و تفاوت» چاپ شدند. دریدا در یادداشت کوتاهی که در پایان کتاب آمده است (دسامبر 1966) دو نکته را روشن می‌کند: نخست اینکه در آن تاریخ که هنوز زمان چندانی از نگارش این متون نمی‌گذرد با آنها فاصله‌ای نامساوی دارد؛ و دیگر اینکه هرچند تبدیل این متون به یک نظام به کمک نوعی «دوختن» غیرممکن نبوده است اما با «کوک‌زدن» هم می‌توان میان آنها پیوندهای معناداری برقرار کرد. دریدا در آغاز کتاب نیز با آوردن کلماتی از مالارمه نوآوری این مجموعه را نه در مضامین بلکه در فضابندی آن می‌داند (که به نظر فروتنی بیش از حدی می‌آید). این متن‌ها به‌راستی چیستند؟ حمله‌ای همه‌جانبه به مهم‌ترین جریان‌ها و چهره‌های اندیشه در قرن بیستم از سوی تازه‌واردی که گویی انرژی ذخیره‌شده‌اش ناگهان آزاد شده است؟ و یا پرسش‌گری محتاطانه، صبورانه اما گاه هراس‌افکن، مهمانی ناخوانده در ضیافت بزرگان، ویروسی در تن اندیشمندان، انگلی در پیکر میزبان که هم از آن ارتزاق می‌کند و هم بندهایش را می‌گسلد؟ دریدا خود را چنین می‌خواست و چه‌بسا همین متن‌ها پایه‌گذار این سنت دریدایی باشند. این متن‌ها بی‌تردید متن‌هایی دشوار و گاه بسیار دشوارند؛ به‌ویژه برای خواننده‌ای که در جو فکری دهه‌های میانی قرن بیستم نزیسته باشد. زیرا پیکره این متن‌ها سرتاسر از آن آب‌و‌هوا متأثر است. درک دقیق‌تر اشارات، ‌کنایات و پیچ‌و‌خم‌های آشکار و پنهان آنها از خواننده امروزی طلب می‌کند دست‌کم بر دانش خود نسبت به شخصیت‌های مطرح‌شده در این کتاب بیفزاید زیرا خود دریدا در اغلب موارد فرهیختگی خواننده و آگاهی او از این محل نزاع را مسلم می‌گیرد. نمونه آن سطور یا حتی صفحات آغازین اکثر این نوشته‌هاست، که گاه چنان مبهم و سربسته آغاز می‌شوند که حتی خواننده مطلع را نیز دچار وسواس و تردید می‌کنند. ابهام و غموضی که در صفحات بعد اندک‌اندک تا حدودی (تأکید می‌کنم تا حدودی) رشته‌هایش گشوده می‌شود و به خواننده اجازه تنفس بهتر می‌دهد. دریدا هرگز از روبه‌رو با «حریف» درگیر نمی‌شود. می‌توان گفت حتی مسافتی طولانی را همدلانه با او همگام می‌شود و این همدلی و همگامی ترفندی برای غافلگیری بعدی نیست. زیرا دریدا خوب می‌داند و می‌گوید که متخاصم‌ترین اندیشه‌های فلسفی بیش از آنکه خود تصور می‌کنند همدست‌اند. وقتی هم که زمان طرح پرسش فرا رسد این پرسش‌گری به شیوه‌ای انجام می‌گیرد که می‌توان آن را «آداب نقد دریدایی» دانست و مطالعه آن و دست‌کم توجه به آن در همین مقالات به باور من نکته‌هایی درس‌آموز برای منتقدانی دارد که گاه نقد را با ساز مخالف کوک‌کردن اشتباه می‌گیرند. دریدا هرگز با چماقی برای «شکستن شالوده» اندیشه کسی به سراغش نمی‌رود (‌به‌راستی چه ترجمه بدی است این واژه «شالوده‌شکنی»!) بلکه محتاطانه هرجا لازم باشد چفت‌وبست ساخت آن را شل می‌کند. منبع: مقدمه رشیدیان بر «نوشتار و تفاوت»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.