از شكستگي زلزله تا ترك در ديوار اعتماد
فائزه توكلي*
زمين لرزيد. خبر كوتاه بود؛ اما فاجعه بزرگ، آوار و تخريب، آه و درد هموطنان كُرد يك بار ديگر همه توجهات را به خود معطوف کرد؛ اما اين بار به گونهاي بسيار فراگير در شبكه اجتماعي همه اخبار منطقه لحظهبهلحظه گزارش ميشد و همه شهروندان در جريان ميزان و عمق خسارتها قرار ميگرفتند. از طفل شيرخواري كه از جسدش در زير آوار عكس برداشته شده بود تا مسكن بيمهري كه با گذشت عمر كوتاهي كه از ساختش ميگذشت، همهوهمه در شبكههاي اجتماعي مورد مداقه و نظر قرار ميگرفت. بعد از اعلام اقلام نيازها در شبكهها كه به طور خودجوش طرح ميشد، سيل كمكهاي مردم به سوي سرپلذهاب باريدن گرفت. آنچنانكه منطقه در ترافيكي متراكم از ماشينهاي هموطنان در رساندن اقلام موردنياز كُردها در ناحيه صفر مرزي قرار گرفت. در تمام روزهاي اوليه ارسال كمكها اين سؤال مطرح ميشد كه چرا مستقيم مردم ميخواهند خود اقلام را به دست زلزلهزدگان برسانند؟ آيا نميتوانستند كمكهاي نقدي خود را به حساب دولت و هلالاحمر به طور فراگير واريز كنند و اين مسير دور و دراز را نپيمايند تا با دستان خود و آغوش پرمهرشان هموطنان زلزلهزده را ياري كنند؟ آيا نميتوانستند فقط كمكها را به ستادهاي اعلامشده از طرف دولت و نهادهاي رسمي دهند؟ به واقع چرا كاروانهاي خودجوش مردمي در شكل وسيع به راه افتاد؟ چرا مديريتنکردن بحران را مردم در ساعات اوليه از طرف استانداري و مراكز مرتبط با نقطه صفر مرزي دريافتند؟
آيا حركتهاي خودجوش مردم در كمكهاي مستقيم و انتقادهاي فراگير آنان در كمكرساني نهادهاي رسمي در آواربرداري و... دليل بر بیاعتمادی به سرعت و نظم كمكرسانيهاي دولت و ستاد بهاصطلاح بحران نبود؟ برخی از اندیشمندان علوم اجتماعی در مفهوم «اعتماد» (trust) چنين ميگويند كه آن باوری قوی به اعتبار، صداقت و توان یک فرد یا گروه است. به عبارت دیگر اعتماد عبارت است از اطمینان به دیگران در عین قطعیتنداشتن. در اهمیت موضوع اعتماد همین بس که در سال ٢٠١٢ در ژاپن همایشی با موضوع «اعتماد» برگزار شد و این به معنی آن است که یکی از پیشرفتهترین کشورهای صنعتی هنوز برای ادامه توسعه خود نیاز به اعتماد دارد. اهمیت «گفتمان اعتماد» در شرایط کنونی کشور در رابطه بين مردم با دولت میتواند عامل اساسی مشارکت همگانی و دلسوزانه را به گفته پوتنام بهعنوان سرمایه اجتماعی به همراه بیاورد. اعتماد مفهومی دوبعدی است که شامل اطمینان به مقاصد و انگیزههای طرف مقابل و یکرنگی و صمیمیت در اعمال و گفتار طرف مقابل میشود. بسیاری از فیلسوفان اجتماعی نظیر «هابز» و «توکویل» معتقدند که اعتماد، تنشها را کاهش داده و انسجام را افزایش میدهد. به اعتقاد «بک»: «اعتماد فضایی است که زندگی انسانی در آن جریان مییابد... وقتی اعتماد صدمه میبیند، جامعه بهعنوان یک کل آسیب میپذیرد و وقتی از میان میرود، اجتماع تزلزل پیدا میکند و فرومیریزد» (کافی، ١٣٨٠: ٩). جامعهشناسان مسئله اعتماد را درباره نظم اجتماعی و از منظر کلان بررسی کردهاند و تصریح میکنند اعتماد مهمترین مسئله برای همبستگی اجتماعی است؛ یعنی بدون انسجام و نوعی اعتماد، پایداری نظم اجتماعی غیرممکن است. اعتماد این توانایی را به ما میدهد که نشان دهیم چگونه اعتماد در سطح فردی میتواند در سطح کلان که انتزاعیتر است، رابطه برقرار کند؛ مثلا شفافسازی در کاستیهای اجتماعی و اقتصادی و نقد سیاستهای داخلی میتواند در سطوح خرد و کلان جامعه کارسازی کند. گفتمان اعتماد میتواند خیر عمومی باشد و در حل مشکلات و معضلات کشور، «مشوق مبادله اطلاعات مناسب و درباره زلزله بهعنوان امري قريبالوقوع» سرمايه اجتماعي عظيمي باشد و تعیین کند که آحاد مردم میتوانند در همه عرصهها از بلاياي طبيعي و غيرطبيعي و سرنوشتشان تأثیر بگذارند. دولت يازدهم، دولت اميد بايد با تكيه بر چنان سرمايه اجتماعي عظيمي از اثبات و تثبيت خود در جريان انتخابات ٩٢ تا كمكهاي ميلياردي مردمي به هموطنان آسيبديده به واسطه شبكه اجتماعي با بازنگري در همه عرصهها يك بار ديگر در حضور بلاواسطه و مستقيم مردم در صحنههاي اجتماعي با دقت نظر بيشتر به ساماندهي پرداخته و با شفافسازي و پيروي از قوانين و استفاده از نيروهاي برنا و متخصص در تمام عرصههاي اقتصادي، سياسي و اجتماعي ترميم کند. *عضو پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، عضو انجمن ایرانی تاریخ
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.