چالشهای ساماندهی و بازسازی زلزله 21 آبان استان کرمانشاه
دکتر علیرضا فلاحی
وزیر محترم کشور یک هفته پس از وقوع زمینلرزه 7.3 ریشتری، از آغاز ساخت مساکن موقت و بهدنبال آن احداث مسکن دائم در یک ماه خبر میدهد (خبرگزاری فارس، گروه سیاسی 28/8/1396). این در حالی است که همچنان منطقه آسیبدیده به دلایل مختلف در مرحله امداد به سر میبرد. اگرچه این گفته وزیر کشور میتواند به علل گوناگونی مانند فرارسیدن فصل بارندگی و سرما و همچنین حفظ امنیت منطقه باشد، اما ذکر این نکته ضروری است که بازسازی پس از سانحه، علمی پیچیده است و ابعاد و لایههای فراوانی دارد که کمتوجهی به آنها میتواند به شکست بازسازی، آسیبپذیرترشدن سکونتگاهها و مردم در بلندمدت و در نهایت نارضایتی منجر شود. بهطورکلی خسارات ناشی از زلزله در هشت بخش: بناها، زیرساختها، اقتصادی، اداری و سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، روانشناختی و محیطزیستی تقسیم میشوند. همه این بخشها به دو گونه مادی (محسوس) و معنوی (غیرمحسوس) در جامعه آسیبدیده متجلی میشوند؛ برای مثال تخریب مراکز تجاری نهتنها نیازمند بازسازی کالبدی است (محسوس)، بلکه فرصتهای کسبوکار و تجارت را از دست داده و به بیکاری دامن میزند (نامحسوس). اساسا در اهداف بازسازی پس از سانحه نهتنها مسئله ترمیم و دوبارهسازی و ارتقای استانداردهای احداث بناها و زیرساختها نسبت به قبل از واقعه مدنظر است، بلکه همزمان بازتوانی مردم از لحاظ معیشتی، روانشناسی، اجتماعی و زیستمحیطی باید در دستور کار قرار داده شود، با وجود این حقیقت که کشور با مقوله بازسازی غریبه نبوده و تجربههای ارزشمند فراوانی نهتنها در حین جنگ تحمیلی بلکه در زلزلههای لار (1339)، بویین زهرا (1341)، فردوس (1347)، قیر و کارزین (1351)، طبس (1357)، منجیل و رودبار (1369)، بم (1382) آذربایجان شرقی (1391) دارد، اما به نظر میرسد فشارهای سیاسی و اجتماعی متعاقب هر سانحه مجریان را به انجام کارهایی سوق میدهد که در نهایت به آسیبپذیری بیشتر جامعه منجر میشود. در حقیقت، مهمترین دلیل موفقیت بازسازیهای گذشته، «مشارکت فعال مردم در همه ابعاد: برنامهریزی، تصمیمگیری، طراحی و اجرا» بوده است. از جانب دیگر، باید توجه داشت که اسکان موقت مقدمهای بر اسکان دائم است و اتخاذ هرگونه سیاست در طراحی و ساخت بدون توجه به مشخصات مسکن دائم (و شناخت معماری بومی منطقه) نتیجهای جز اتلاف سرمایههای ملی بهدنبال نخواهد داشت، بنابراین در برنامهریزی بازسازی مسکن در کرمانشاه، با توجه به موقعیت منطقه، اقلیم، مقولات اقتصادی، فرهنگی، مذهبی، اجتماعی و زیستمحیطی، یافتن پاسخ مناسب و محلی برای پرسشهای زیر در راستای اهداف توسعه منطقه الزامی است:
* چه کسی برنامه بازسازی را طراحی میکند؟ (فرایند تصمیمگیری) * چه نوع برنامهای برای ساختوساز نیاز است؟ (پیمانکار، جامعه، ترکیبی از هر دو)، * بازسازی کجا انجام شود؟ (در همان مکان، مکان جدید) * چه کسی هزینهها را پرداخت میکند؟ (دولت، خیرین، جامعه، ترکیبی از این موارد، گزینههای دیگر)، * چگونه میتوان استانداردهای جدید ساخت را به کار گرفت؟ (استفاده از آییننامههای ساختمانی، روشهای بومی، یا گزینههای دیگر) * چه کسی خسارات ناشی از سانحه را ارزیابی میکند؟ (دستگاههای دولتی، بیمه، روشهای دیگر). پاسخ به پرسشهای بالا نیازمند شناخت حاکم بر جامعه و روابط قبل از سانحه بوده و باید با مشورت و صلاحدید نیروهای دانشگاهی، مطلع، محققان و مجریان متخصص در امور سانحه در تعامل با عوامل و دستاندرکاران اجرائی و دولتمندان باشد. بدیهی است که مشارکت نیروهای مدنی، تشکلها، اقوام و نمایندگان مردم در جریان تصمیمگیری، برنامهریزی، اجرا و نظارت نقش بسزایی را در این روند ایفا میکند. شایان ذکر است دستاندرکاران تأمین اسکان موقت و بازسازی مسکن دائم زلزله کرمانشاه، نیازمند توجه جدی به چالشهای دهگانه شامل: - تخمین اجمالی خرابیها در مقابل تحقیق علمی و اصولی خسارات. مرمت در مقابل دوبارهسازی- جابهجایی در مقابل درجاسازی- مشارکت مردمی در مقابل بازسازی سریع- ایجاد سازمان جدید در مقابل توانمندسازی نهادهای محلی- بودجه دولتی در مقابل سرمایهگذاری بخش خصوصی- بازسازی صرفا کالبدی در مقابل توانمندسازی اقتصادی- استفاده از منابع و مصالح محلی در مقابل واردات- معماری بازسازی (رابطه اسکان موقت با مسکن دائم) - توجه به پتانسیلهای شهر و روستا (روشهای طراحی منطبق با منطقه). باید متذکر شد که مردم پس از زلزله بیخانمان میشوند و نه فقط بیساختمان؛ یعنی بازماندگان پس از سانحه، بخشی از خاطرات، تعلقات، معیشت، عزیزان و درعینحال محیط زیست و روابط اجتماعی و فردی خود را نابودشده میبینند. در خاتمه باید تأکید کرد «بازسازی یک تخصص و علم است و با صرفا خانهسازی تفاوتهای بنیادین دارد». *استادتمام و مدیر گروه سوانح و بازسازی/ دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.