سياوش در تختجمشيد (فريدون رهنما، ۱۹۴۶)
تداوم تاريخي ويرانهها
رضا غياث
سومين فيلم جدي سينماي ايران، شايد تنها فيلم مهم تاريخ سينما باشد که نقطه «پايان» آن، يکي از مداخل مناسب براي ورود به جهان فيلم محسوب ميشود؛ آنجا که لحظاتي پس از کلمه «پايان» در تيتراژ نهايي، با کلمه «ندارد» مواجه ميشويم و غيرمستقيم با پرسشي که ـ مانند ديگر بخشهاي فيلم- محصول «فاصله»اي زماني ميان دو نشانه بصري است. درگيرشدن با چنين پرسشي تمهيد مناسبي است براي بازگشتن به فضاي فيلم، اما تنها مخاطبي تن به اين کار ميدهد که پيشتر با غرابت زباني فيلم همسو شده باشد ورنه در فاصله زماني رخداده ميان کلمات «پايان» و «ندارد» آنها که براي تمامشدن فيلم انتظار کشيدهاند صحنه را ترك کردهاند. به بيان ديگر، رهنما با طرح بيپايانبودن موضوع فيلم در انتها، يکبار ديگر مخاطب «واقعي»اش را با آفريده خود مواجه ميکند تا با کنارزدن دشواريهاي فرم کار، پاسخي درخور براي پرسش يادشده فراهم کند؛ شگردي شاعرانه و شيوهاي بس مدرن که تنها از رهنماي موافق با «قطعنامه» احمد شاملو؛ امضاکننده بيانيه «شعر حجم» و سراينده تعدادي از بهترين شعرهاي مدرن فرانسوي برميآمده است. براي پذيرفتن نداي رهنما و دريافتن اينکه «چه چيزي پايان ندارد»، يک راهحل ميتواند تحليل تقابل صحنههاي اول و آخر فيلم باشد. در صحنه اول بعد از چرخش چشمگير دوربين رهنما از روي سنگنبشتههاي تختجمشيد به سمت سياوش و کيکاووس و سودابه و گرسيوز، با لحظهاي مهم روبهرو ميشويم؛ کيکاووس با نشاندادن تعدادي از ستونهاي تختجمشيد، بر جداييشان تأکيد ميکند، سياوش و گرسيوز چيزي نميگويند و در ادامه شاه و ملكه درگير بحثي درباره مفيدبودن گياهي روييده در ميان خرابهها ميشوند. ورود نابهنگام ماشيني به صحنه، توهم تاريخي اين لحظه را ميشکند؛ بهخصوص که رهنما بهجاي برش، از چرخش دوربين براي پيوستن ماشين به فضاي فيلم استفاده کرده است. در صحنه نهايي که نتيجه گسترش روايي صحنه اول است، چند تفاوت مهم ديده ميشود؛ بحث گياه خودرو دوباره ميان سودابه و کيکاووس پا ميگيرد با اين تفاوت که گرسيوز نيز به آنها پيوسته است و در سوي ديگر سياوش با جداشدن از جمع و رفتن به روي بامي بلند، خود به يکي از آن ستونهاي «ازهمجدا» بدل ميشود، با اين تفاوت که تنها نيست و فرنگيس با فاصله نظارهگر اوست. پيوستن سمبليک سياوش به ستونهاي يک بناي تاريخي ويرانشده، حضور فرنگيس در مقام تنها کسي که نظارهگر ابقاي سياوش در هيئت ويرانههاست و پيداکردن حاشيهاي فايدهمند (گياهي وحشي) در پاي بنايي تاريخي از سوي رئوس مثلثي که خود را دشمن هم ميپندارند، مجازهاي معناساز متنياند که فراتر از منبعي مانند شاهنامه، گذشته و حال و آينده را به هم پيوند ميزند. به بيان ديگر اينجا نيز آنها که عاشقند (فرنگيس و سياوش) طرفدار صلح و آزادياند و طبعا نابود ميشوند و آنها که دسيسهچين و باريبههرجهت و دشمنند (بهترتيب؛ سودابه و کيکاووس و گرسيوز) علاقهمند به نبرد و اسارتاند و قطعا باقي ميمانند؛ فرايندي تراژيک که بر آن پاياني نيست؛ تنها به اين دليل ساده که با حقيقت هولناک تاريخ گره خورده است. ازاينرو رهنما با برکشيدن فرمي مدرن براي نمايش تبديل تدريجي اسطوره صلح شاهنامه (سياوش) به ويرانهاي ماندگار، يکي از تاريخيترين فيلمهاي سينماي ايران را ساخته است. مهمترين شگرد رهنما براي گسترش فرم جسورانهاش، ايجاد رابطه ميان عناصر صحنه و پشت صحنه فيلمي است که نه کارگردانش بر ما معلوم ميشود و نه منطق فضاهاي پشتصحنهاش؛ نه پاي يک راوي ادبي در ميان است تا به فهم ما كمكي كند و نه هيچ تمهيد عامهپسند ديگري. تنها رهنماي واقعي براي فهم فرم فيلم، منطق ديالکتيک است. پس بهجاي گله از سمپاتيکنبودن آدمهاي فيلم، حرکات نامعمول دوربين، نمايشيبودن بعضي لحظات، نامفهومي شماري از ديالوگها و... بايد روي ارتباط اين اجزاي نامتجانس تأمل کنيم. در چنين صورتي است که در صحنهاي از فيلم، برشخوردن نماي دلبري آميخته به دروغِ سودابه از کيکاووس، به نماي بستهاي از «شکاف» ايجادشده در يک ديوار، واجد معنا ميشود؛ غياب مهر و عطوفت ميان اين شاه و ملكه به شکافي منتج ميشود که گريبان سياوش را خواهد گرفت. بيجهت نيست که نماي بعدي اين لحظه نمايشگر نگاه ناباور و خيره سياوش به سودابه است و خروج او از اين جمع دروغپرور. مجموعه اين شگردها واقعيت تئوريک ديگري را هم تداعي ميکند؛ براي فاصلهگرفتن از اسطوره بايد از فرمي ضداسطوره مدد گرفت و اگر همسو با نظريه فيلم نيمه دوم قرن بيستم شده باشيم، سينماي غالب و رايج ـ چه از نوع هاليوودي و چه از نوع مقلدان هندي و فارسياش- يکي از اسطورهسازترين محصولات فرهنگي دنياي مدرن بوده است؛ قهرمان عدالتخواه اين آثار همانقدر خللناپذير است که فرم نمايشگر اين آثار. کار عظيم مدرنيسمِ سينمايي مانند نياي ادبي خود، درافتادن با فرم آسانهضم اين محصولات بود و شکستن توهم انساني که باوجود سروکارداشتن با جهان مدرن، کماکان اسطورهاي ميانديشيد. ازاينرو فيلمي نظير «سياوش در تختجمشيد» که به مدد فرمي بديع با ذهنيت اسطورهباور مخاطب فيلمفارسيها درافتاده است، بسيار سياسيتر از (مثلا) «سفر سنگ» مسعود کيميايي است که براي همان مخاطب، با فرم رايج محتواي نارايج توليد کرده است و بالطبع فيلم اول ـ بنا به دهها دليل که آبشخور اصلياش جز هماهنگي ناخواسته طبقات حاکم و محکوم نيست- پس زده ميشود تا فيلم دوم لقب سياسي را براي همه سالها يدک بکشد و در رخداد اين فاجعه، آنچه پررنگ است، نه ناآگاهي مخاطب عامه، بل بيخبري منتقداني است که هنوز هم اين فيلم مهم رهنما را فرماليسمِ محض يا روشنفکرنما ميدانند، فارغ از اينکه يکبار ـ فقط يکبار با تأمل - به تماشاي آن نشسته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.