تکیهای با عطر و بوی کتاب
علیرضا زمانی
صنعت کتاب تهران از گذشته تا به امروز تغییرات فراوانی را به خود دیده است. قبل از آنکه چاپخانه از تبریز به تهران بیاید، تیراژ کتاب از طریق نسخهنویسی عدهای که خط خوشی داشتند، صورت میپذیرفت. بهاینترتیب که بعد از نوشتهشدن کتابی به دست نویسنده، نسخههایی از آن رونویسی میشد. در برخی از موقوفات مدارس قدیم تهران، درصدی از عواید موقوفات برای این کار اختصاص داده شده بود. آن زمان از ویراستار و شغلی اینچنین خبری نبود. ازاینرو امکان داشت ایرادهای زیادی در متن کتاب به چشم بخورد. حتی رونویسی برخی کلمات بهاشتباه کپیبرداری شده و برای محکمکاری لازم بود تا محققان نسخهها را با نسخه اصلی چک کنند. این کتابها به کتابهای خطی شهره بودند. کتابفروشیها هم مثل الان نبودند. پاتوق اولین کتابفروشیهای تهران در محدوده چهارسوق و بازار امیر بود و بعدها به بازار حلبیسازها یا همان بازار بینالحرمین (حدفاصل مسجدجامع و مسجدامام) منتقل شد و تعدادشان رو به فزونی گذاشت. رونویسان کتاب باید خط خوبی میداشتند. از استادان خط قدیم تهران میتوان به بزرگانی مانند میرزارضای کلهر، مدفون در محدوده ایستگاه آتشنشانی میدان حسنآباد، عمادالکتاب، مدفون در امامزاده عبدالله شهرری و میرزاغلامرضا اصفهانی، مدفون در خانقاه پیرصفا و مهدیه امروز جنوب چشمهعلی اشاره کرد. نخستین چاپخانه تهران در دوره فتحعلیشاه و آن هم در یک تکیه برقرار شد. میرزازینالعابدین که بانی نخستین چاپخانه در تبریز و ایران بود، به اذن پادشاه راهی تهران شد تا با کمک منوچهرخان معتمدالدوله و در تکیه معروفش در بازار، اقدام به چاپ کتاب کنند؛ چاپخانهای که تا زمان برقراریاش، افتخار تولید 800 هزار کتاب را داشت. بهاینترتیب تکیه منوچهرخان که در ایام محرم و صفر محل برگزاری عزای حضرت سیدالشهدا بود، در ایام دیگر سال به محل طبع کتابهای چاپ سنگی بدل شد. این تکیه چاپخانه مکانی بود که نخستین کتاب قرآن چاپ سنگی ایران در آن به زیر چاپ رفت. میرزازینالعابدین در همین چاپخانه شاگردان فراوانی تربیت کرد که هرکدام نقش زیادی در کتاب و انتشار آن در پایتخت داشتند. همان تکیه چاپخانهای که امروز نشانی از آن باقی نیست و بازار منوچهرخان روبهروی میدان ارگ که محل این تکیه چاپخانه بود، تنها نشان باقی از تاریخ چاپ گذشته تهران به حساب میآید. بهجز این، کوچه باریک و قدیمی چاپخانه محله امامزاده یحیی هم نشان دیگری از گذشته چاپ این شهر فرهنگی است. از آن زمان تا به امروز چاپخانههای فراوانی در این شهر به وجود آمدهاند. راسته کتابفروشیها هم بعد از بازار بینالحرمین، به خیابان ناصرخسرو منتقل شده و بعد از تخریب آنها به دست رضاشاه برای ساخت وزارت دارایی، به شاهآباد نقلمکان کردند که انتشارات اقبال و کتابفروشی مستوفی نسخهشناس یادگار همان دوران هستند. امروزه نیز خیابان انقلاب و خیابان کریمخان زند، راستههای اصلی کتابفروشیهای تهران هستند. بهغیر از اینها صنعت کتاب نیز تغییرات فراوانی کرده و افراد و شغلهای زیادی در صنعت تولید کتاب به فعالیت مشغول شدهاند؛ صنعتی که گردش آن به کتابخوانی مردمان این سرزمین بستگی دارد؛ گردشی که رونق آن افزایش آگاهیها و خرد در این مرزوبوم خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.