گزارش «شرق» از مراحل آمادهسازی موزه نفت در کرمان
کار کار انگلیساست
صدرا محقق: صحبت تاریخ و گذشته صنعت نفت که پیش میآید ذهن بیبروبرگرد راهی خوزستان میشود، سمت مسجدسلیمان و اهواز و آبادان، چاههای قدیمی نفت و محله انگلیسیها و... اما در شهر کرمان که هزار کیلومتر با مرکز نفتخیزترین استان ایران فاصله دارد، ماههاست کارگران و استادکارانی در کار مرمت و بازسازی یک عمارت 200ساله رو به ویرانیاند تا از دل آن «باغ موزه نفت کرمان» را بسازند. اینجا باغآقاست. نفت و کرمان چه ربطی به هم دارند که حالا قرار است در این شهر موزه نفت هم برپا شود؟ پاسخ این پرسش یک چیز است؛ کار کار انگلیساست! عمارت باغآقا در محله خوشآبوهوا و پردرخت زریسف کرمان محل زندگی سیدابوالحسنخان معروف به آقاخان محلاتی بود که از آغاز دولت زندیه تا زمان آغا محمدخان قاجار به عنوان پیشوای اسماعیلیه، حکومت کرمان را در دست داشت. مدتی بعد این عمارت موردپسند انگلیسیها که در پی راهاندازی نخستین کنسولگری خود در کرمان بودند واقع شد و ژنرالی بریتانیایی به نام سر پرسی سایکس در سال ۱۸۹۴ میلادی مأمور تأسیس آن شد. کرمان دروازه ارتباط و دسترسی به هند مستعمره تاریخی و بزرگ پادشاهی انگلستان بود و از همین رو واجد اهمیت بسیاری بود. کنسولگری انگلیس با اهمیت بالای نظامی-سیاسی در این بنا راه افتاد و سالها بعد به شرکت نفت ایران و انگلستان واگذار شد. همین بخش از پیشینه هم عامل اصلی انتخاب این بنا برای راهاندازی باغ موزه نفت کرمان بود. باغی که قرار است در حقیقت موزه منطقهای نفت شرق کشور باشد. علت ایجاد موزه نفت در باغآقا ریشه در این آيیننامه مرکز موزهها و اسناد صنعت نفت ایران دارد: «براساس آيیننامه این مرکز، باید فضاهای تاریخی و قدیمی متعلق به شرکت نفت را به موزههایی مرتبط با این صنعت تبدیل کند». در همین رابطه اکبر نعمتاللهی، مدیر موزهها و اسناد صنعت نفت ایران میگوید: «عمارت باغآقا که قدمت آن به دوره زندیه میرسد، ابتدا عمارت والی کرمان بوده، سپس به انگلیسیها رسیده و دفتر کنسولگری انگلیس در مناطق شرق و جنوب ایران بود. مالکیت عمارت باغآقا اما پس از ملیشدن صنعت نفت به شرکت نفت رسید و اکنون محل اداره شرکت نفت کرمان است. این باغموزه اکنون در حال گذراندن مراحل پایانی مرمت و بازسازی است». وی عمر فعالیت سازمان پخش نفت را بیش از شرکت ملی نفت میداند و ادامه میدهد: سازمان ملی پخش نخست کارهای سوخت و دیگر وظایف مربوط به خود را انجام میداد و جایگاه آن در باغ ملی کرمان بود، اما بعد از ملیشدن صنعت نفت نخستین تابلو نیز در آن مکان نصب شد، همچنین تا مدتی از این عمارت استفادههای مسکونی میشد و بعد از آن این بنا، به حال خود رها شد، به اندازهای که در حال تخریب بود، اما خوشبختانه دو سال پیش این ساختمان با تلاش شرکت ملی پخش کرمان و مدیریت موزهها در قالب یک پروژه موزهای تعریف شد و اکنون این اقدام روی آن در حال انجام است». براساس اعلام، قرار است این موزه در بهمن ماه تکمیل و راهاندازی شود. باغآقا در کرمان تنها موزه نفت کشور نیست، دستکم چهار سال است که خیزشی در شرکت نفت برای ثبت و حفاظت و بهنمایشگذاشتن تاریخچه صنعت نفت ایران شکل گرفته است، حاصل کار راهاندازی دفتر «موزهها و اسناد صنعت نفت» با دستور مستقیم وزیر نفت است که هدفش شناسایی، مرمت، ثبت و نمایش اشیا و تجهیزات بهجامانده از زمان فعالیت شرکتهای پخش نفت و گاز در سراسر کشور است. بر همین اساس در نخستین گام شناسایی بناهای قدیمی مرتبط با این صنعت و ثبت ملی و مرمت آنها با هدف راهاندازی موزههای نفت در شهر و استانهای مختلف کشور آغاز شد. با همین هدف در شهرهای استان خوزستان مانند آبادان و مسجدسلیمان موزههای نفت در حال پاگرفتن هستند، به غیر از این در شهرهای سبزوار و تهران و کرمانشاه نیز ساخت موزههای منطقهای در دستور کار قرار گرفته و موزه مادر همه اینها نیز در تهران خواهد بود. در رابطه با جزئیات بیشتر موزههای نفت و آغاز و انجام این ایده از ابتدا تا چشمانداز نهایی با اکبر نعمتاللهی، مدیر موزهها و اسناد صنعت نفت ایران گفتوگو کردهایم که در ادامه میآید.
ايده اصلي و اوليه راهاندازي و ساخت موزهاي براي نفت از کجا آمد و پيشنهاد چه کسي بود؟ اين نقصان سالها در مجموعه صنعت نفت احساس ميشد. بهويژه در برههاي از زمان متوجه شديم که بعد از 110 سال قدمت صنعت نفت در ايران، ما چيزي را به عنوان موزه نفت يا مرکزي به عنوان جمعآوري ميراث صنعت نفت و نگهداري و بهنمايشدرآوردن آن نداريم. اين در حالي است که حتي کشورهايي که نفت ندارند، موزههايي با اين نام دارند. مانند آلمان و ساير کشورها... . در دنيا در مجموع چه تعداد موزه نفت وجود دارد و در چه کشورهايي هستند؟ در دنيا 200 موزه نفت وجود دارد. از اين 200 موزه، 100 مورد آن در ايالات متحده آمريکاست. 60 موزه در اروپاست. 40 موزه هم در ساير کشورهاست. کشورهاي حوزه خليج فارس، همه موزه نفت دارند. در آسياي ميانه و آسياي دور هم همينطور، کشورهاي زيادي موزه نفت دارند. در اروپا يکي از موزههاي خوب نفتي دنيا در نروژ است که در کنار ساحل، موزه بسيار خوبي را ساختهاند، کارشان از حدود 20 سال پيش شروع شد و 16 سال هم مطالعه و ساخت آن طول کشيده. جالب است بدانيد قدمت صنعت نفت در نروژ تنها 36 سال است. اما امروز، موزه بسيار خوبي دارد و توسعه هم پيدا ميکند و آنطور که من شنيدهام در شهرهاي ديگرشان قرار است شعبات ديگري هم ايجاد کنند. وضعيت موزههاي نفتي در کشورهاي همسايه ما چطور است؟ در همسايگي ما کشورهاي امارات و عربستان و قطر موزه نفت دارند. در شمال ما الان جمهوري آذربايجان يک موزه بسيار قوي و پرخرجي را ميسازد که ميلياردها دلار خرج آن شده است. يک منطقه را در دريا خشک کرده، شبيه کاري که اماراتيها کردند و موزه بزرگي را آنجا ساختهاند. ما از اين 200 موزه در دنيا، هيچ سهمي نداشتيم. بر همين اساس اين پيشنهاد داده شد به شوراي معاونان وزارتخانه و وزير که خوشبختانه وزير و شوراي معاونان وزارتخانه پسنديدند و تصويب کردند و بنده را هم به عنوان پيشنهاددهنده آن به عنوان مجري اين موزهها گذاشتند. مرحله اول قرار بود فقط در شهر آبادان، مسجدسليمان و تهران، سه موزه ايجاد شود با سه محور پالايش، تاريخ و توليد که در مسجدسليمان است، پالايش در آبادان و علوم و تکنولوژي در تهران. با توجه به مطالعات و بررسيهايي که کرديم و چند مشاور که گرفتيم و آنها هم براي ما مطالعه کردند، به اين نتيجه رسيديم که بهتر است در نقاط مختلف که پتانسيل خوبي در زمينه تأسيسات و تجهيزات و اماکن و ابنيه نفتي داريم، موزههاي کوچکتري ايجاد کنيم که بچهها و مردم آن منطقه يا استان، نخواهند براي ديدن و آشنايي با تاريخچه صنعت نفت کشور لزوما به تهران بيايند يا به آبادان بروند. موزه مادر و اصلي نفت در کدام شهر قرار دارد؟ موزه مادر در تهران است با عنوان موزه علوم و تکنولوژي صنعت نفت. بعد، موزههاي بزرگ ديگر ما در مسجدسليمان و آبادان است. موزههاي بعدي هم که موزههاي اقماري است. هر کدام با موضوع خاص خودش فعاليت ميکند. يعني بحث توزيع سوخت در جايگاههاي قديمي به عنوان موزههاي بنزينخانه مطرح ميشوند که يکي از آنها در آبادان افتتاح شده است. دومي در تهران در حال آمادهسازي است که امسال به بهرهبرداري ميرسد. يک موزه ديگر هم در آبادان است با محوريت آموزش در صنعت نفت که اولين آموزشگاه فني و حرفهاي ايجادشده در ايران است، يا بهتر بگويم اولين آموزشگاه فني و حرفهاي که در خاورميانه ايجاد شده، چون زماني که نفت به ايران آمد و توليد و اکتشاف شد، در هيچ جاي خاورميانه نفت اکتشاف نشده بود. از همان روزهاي اول متوجه شدند که نياز دارند به مرکزي براي آموزش نيروي انساني خود. براي راهاندازي اين موزهها آيا از جاي خاصي الگو گرفتيد يا از مشاوران و کارشناسان خارجي مشورت گرفتهايد؟ بله. هم ايده گرفتيم و هم مشورت. از کجا؟ مثلا آلمان، در زمينه آموزشگاههاي تأسيساتي که داريم، چون آلمان در اين قضيه خوب فعال بوده و تأسيسات زغال سنگ و ذوبآهن خودش را به پارک موزه تبديل کرده و موفق بوده؛ از آنها ايده گرفتهايم. آنها اين تأسيسات را به همان شکل اوليه نگه داشتهاند. بازسازي و مرمت کرده و الان محل تفريح و بازديد مردم و دانشآموزان و دانشجويان شده است. پارک موزههاي ساحلي هم در کشورهاي مختلف از جمله در آمريکا و کانادا وجود دارد. من از پارک موزه گاز آمريکا در شهر سياتل بازديد کردم. بسيار زيبا و قشنگ کار کرده بودند. از تأسيسات قديمي به خوبي نگهداري کرده بودند و حالا مردم هم براي تفريح و استفاده از پارک ميآمدند، هم براي ديدن اين تأسيسات و مجموعهاي که ايجاد کرده بودند. آيا انگلستان هم چنين موزههايي دارد؟ چون احتمالا بخش زيادي از تاريخ آنها با صنعت نفت ايران اشتراك دارد. تاکنون در اين زمينه ارتباطي بين شما و آنها شکل گرفته؟ بله مثلا BP (بريتيش پتروليوم) براي خودش موزهاي دارد. همينطور يک مرکز اسنادي که بهقول شما خيلي از تجهيزات و اسنادش با ما مشترک است. بهخصوص آن بخشي که در ايران کار کرده است. ميدانيد که بيپي با ايران شکل گرفت و امروزه بيپي شد. با نفت ايران توسعه پيدا کرد. اين است که بيشترين افتخار بيپي از 110 سال پيش است که در ايران کار کرده است. تمام اسناد، عکسها و تجهيزات قديمي را در بيپي نگهداري کردند؛ به شکلي که ما خيلي از عکسهاي قديمي را از آنها گرفتيم، کپي کردیم و آورديم. مقداري از اسناد را هم از بيپي گرفتيم. بعضي از اشيا مانند شير چاه شماره يک مسجدسليمان را از بيپي گرفتيم و آورديم که الان جلوي در وزارت نفت آن را مستقر کردهايم. اين شير اصل است يا ساخته شده است؟ نه اصلي است. آن چيزي که خودشان آنجا داشتند و نگهداري ميکردند به ما دادند. چرا دادند؟ اين کار را در چارچوب همکاريهاي مشترکي که داشتيم انجام ميدهند. معمولا اين کار انجام ميشود. بيپي از دادن اسناد و عکس و اشيايي که دارد، خيلي دريغ نميکند. نه تنها به ما، بلکه به همه کشورها و سازمانها و شرکتها و دانشپژوهاني که لازم داشته باشند، اسناد را در اختيار آنها قرار ميدهد. يک مرکز مطالعات بزرگ ايجاد کرده که دانشجويان و دانشپژوهان به آنجا ميروند و از تمام اسناد بيپي ميتوانند استفاده کنند و بهره ببرند. آنجا که با آنها مشترک هستند، ميتوانند استفاده کنند. در مجموع، اين حرکت ايجاد شد که نگهداري از ميراث صنعت نفت، در محلهايي که قابليت موزهشدن دارد، موزه شوند، ثبت ميکنيم، مرمت ميکنيم که از بين نرود و در طول تاريخ بماند و تخريب نشود. چشمانداز کلي شما از راهاندازي موزههاي نفت چيست؟ چه زمانی ميشود گفت کار شما تمام شده است و به آن چيزي که انتظارش را داريد رسيدهايد؟ ميتوانيم بگوييم آن چيزي که اکنون ايدهآل ماست، ممکن است چه زماني تمام شود. اما موزه، يک ويژگي دارد. از ويژگيهاي بارزش اين است که محل مردهاي نيست، محل زندهاي است که هر روز بايد به آن اضافه شود و زندگي کند. اگر زنده نباشد... . نه، به لحاظ تجهيزات ميگويم. ما فکر ميکنيم يک دوره پنجساله داشته باشيم، از نظر فضايي، تمام ابنيه و تأسيسات را پيدا و ثبت ميکنيم. اما ممکن است باز هم بعد از اين، چيزهاي جديدي پيدا شود؛ تجهيزات و اماکن جديدي پيدا شود چون خيلي از امکان و بناهاي ما متأسفانه فروخته شده يا در اختيار سازمانهاي ديگر است که آنها هم ميراث ما هستند. حتی اگر در اختيار ديگران باشد. يک ساختمان شاخص را مثال بزنید که اين ويژگي را دارد اما الان در اختيار شما نيست؟ مثلا ساختمان سازمان پخش که در محل باغ ملي است، الان دست وزارت امور خارجه است. يکسري ساختمانهاي ديگرهم دست سپاه و ارتش است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.