جنگ سرد ایران و عربستان
رامین ندیمی.پژوهشگر مسائل بینالمللی
تاریخچه روابط ایران و عربستان سعودی بهویژه پس از انقلاب اسلامی در سال 1357 به استثناي دورههای کوتاهی، کموبیش آکنده از دشمنی و خصومت بوده است. این دو کشور مهم منطقه خلیجفارس همواره در حال تجربه رقابت و رویارویی پنهان و آشکار بودهاند که در برهههایی به برخورد نیز انجامیده است. قبلا تصور میشد جنگ لفظی شدید دولتمردان ریاض و تهران بر سر نحوه برخورد دولت بحرین با تظاهرات اعتراضی اکثریت شیعه این کشور و اعتراض ایران به اعزام نیروهای نظامی عربستان به بحرین برای سرکوبی مخالفان یکی از تیرهترین صفحات دفتر روابط ریاض - تهران را باز کرده باشد، اما بهطور مسلم، این دفتر پیش و پس از آن نیز شاهد صفحات سیاهتری بود و هست که در ماجرای عراق و سوریه و تنشهای ماههای اخیر، مشاهده میشود. پس از شروع جنگ تحمیلی رژیم صدام علیه ایران در سال 1359 (1980)، عربستان سعودی جانب عراق را گرفت. در سال 1981 کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس پیمان استراتژیکی موسوم به «شورای همکاری خلیج فارس» را تشکیل دادند که هدف از تأسیس آن ایجاد توازن منطقهای در خلیجفارس و مقابله با ایران بود. با شدتگرفتن جنگ ایران و عراق و آغاز حملات دو طرف علیه کشتیهای نفتکش در خلیج فارس، چند تانکر حامل نفت عربستان نیز آسیب دیدند. در ژوئن سال 1984 نیروهای نظامی ایرانی و سعودی نخستین برخورد عمده خود را تجربه کردند که در آن دو فروند جنگنده F-15 سعودی دو فروند جنگنده بمبافکن F-4 ایرانی را که ادعا شده بود قصد حمله به کشتیهای حامل نفت عربستان را داشتند، سرنگون کردند. اما شاید شدیدترین و خونبارترین برخورد میان دو کشور در 31 جولای 1987 (9 مرداد 1366) و آنگاه رخ داد که نیروهای امنیتی و پلیس ضدشورش سعودی تظاهرات برائت از مشرکين حجاج ایرانی در مکه را به خاک و خون کشیدند و موجب مرگ 275 ایرانی و مجروحشدن 303 نفر دیگر شدند. این واقعه با حمله تظاهرکنندگان خشمگین ایرانی به سفارت عربستان در تهران پاسخ گرفت که آن نیز منجر به مرگ یک دیپلمات سعودی، تخریب سفارت و قطع روابط دو کشور شد. عربستان سعودی همواره از دنبالهروی شیعیان این کشور از ایران وحشت داشته است. شیعیان عربستان در دو استان شرقی «احصاء» و «قطیف» سکونت دارند که به مراکز صادرات نفت این کشور در خلیجفارس نزدیک است. ایران نیز به نوبه خود عربستان سعودی را به حمایت ایدئولوژیک از گروههای مسلح سلفی و اشاعه وهابیگری متهم کرده است. افزون بر این، دو کشور با آغاز حمله نظامی ایالات متحده به عراق و سرنگونی صدام حسین از قدرت در سال 2003، بینالنهرین را عرصه جدیدی برای رقابت و زورآزمایی خود یافتند. عربستان سعودی و ایران هر کدام جناحهای هوادار خود در عراق یعنی اعراب سنی در مرکز و شمال غرب و شیعیان در جنوب و جنوب شرقی این کشور را مورد پشتیبانی قرار دادند. صحنه مهم دیگر رویارویی نیابتی ریاض و تهران، کشور کوچک ولی حساس لبنان بود که این روزها هم در حال تکرار است. پس از ترور رفیق حریری، دو بازیگر اصلی رقیب در صحنه سیاست لبنان یعنی جنبش مقاومت حزبالله و جناح 14 مارس هر کدام مورد حمایت ایران و عربستان قرار داشتند اما عربستان میدان رقابت را به ایران باخت. در آن مقطع، تثبیت دولت نوری المالکی در عراق و رویکارآمدن دولت نجیب میقاتی در لبنان، دو صحنه ناکامی عربستان بود. درگیریهای مسلحانه ارتش علی عبدالله صالح رئیسجمهور یمن با قبیله شیعیمذهب «الحوثی» در جنوب شبهجزیره عربستان نیز موجب شد حکومت ریاض نیروهای نظامی خود را برای کمک به ارتش یمن به این کشور گسیل کند و دست به بمباران هوایی مواضع و دهکدههای حوثیان بزند. رژیم صالح و مقامهای ریاض، جمهوری اسلامی را به پشتیبانی از چریکهای شیعه حوثی متهم کردند. موضوعی که بعدها با حمله جدیتر عربستان، وارد فاز یک جنگ کامل شد و یکی از معضلات فعلی سعودیهاست. پرونده فعالیتهای هستهای ایران نیز یکی دیگر از عوامل نگرانی دولت ریاض در منطقه بود. به گفته کارشناسان غربی، عربستان سعودی از آنکه ایران به یک قدرت هستهای در منطقه خلیجفارس تبدیل شود، در هراس است. این وحشت، دولتمردان سعودی را بر آن داشته تا درصدد ساخت نیروگاه اتمی و تقویت تواناییهای خود در زمینه این فناوری برآیند. ناظران غربی معتقدند هراس از تبدیل ایران به یک قدرت هستهای در خلیج فارس، میتواند موجب شروع یک مسابقه تسلیحاتی اتمی در این منطقه شود. بنا بر افشاگری اسناد محرمانه وزارت امور خارجه آمریکا از سوی سایت ویکیلیکس، ملک عبدالله پادشاه فقید عربستان سعودی مصرانه از ایالات متحده خواسته بود برای از بردن تهدید هستهای ایران به زور متوسل شود. در آن مقطع این دیدگاه وجود داشت که هرگونه قدرتگرفتن شیعیان در بحرین به افزایش نفوذ ایران خواهد انجامید و تهدیدی بزرگ برای امنیت عربستان سعودی محسوب میشود. رژیم آلخلیفه در منامه روابط گستردهای با عربستان دارد و از نظر امنیتی و اقتصادی کاملا متکی به کمکهای همسایه بزرگ جنوبی خود است. سرنگونی حکومت آل خلیفه در بحرین میتواند برای شیعیان عربستان نیز الهامبخش باشد و به این سبب سعودیها در کمک به سرکوب اعتراضات از خود تردید نشان ندادند. یکی از مقامهای ارشد سعودی پس از اعزام چهارم مارس نیروهای پلیس ضدشورش این کشور به بحرین اظهار کرد: «جنگ سرد با ایران یک واقعیت است، این کشور در حال گسترش نفوذ خود است، بیثباتی حاکم بر چند ماه گذشته موجب شد ما دیگر نتوانیم گوشهای آسوده بنشینیم و تنها نظارهگر وقایع باشیم». با این وجود، بعید بهنظر میرسد که با وجود شدتگرفتن آنچه جنگ سرد میان تهران و ریاض نامیده میشود، دو کشور از رویارویی نیابتی و غیرمستقیم به رویارویی مستقیم بپردازند یا اصولا اجازه دهند که سیر وقایع و حوادث در منطقه خاورمیانه و خلیجفارس آنها را به چنین ورطهای بکشاند. درگیری مستقیم میان این دو غول بزرگ منطقهای به سود هیچکدام از آنها یا دیگر بازیکنان بزرگ بینالمللی نیست. یک درگیری نظامی در خلیجفارس که یکپنجم نفت دنیا برای رسیدن به بازارهای جهانی از آن عبور میکند، تهدیدکننده امنیت انرژی جهان خواهد بود که میتواند به یک بحران اقتصادی جدید منجر شود. همچنین با وجود آنکه بعید بهنظر میرسد ایالات متحده در پی گشایش جبهه جنگ پرهزینه دیگری در خاورمیانه باشد، اما برخورد نظامی میان متحدان منطقهای واشنگتن با ایران، دولت ترامپ را به این گزینه میرساند که با وجود خطرات بسیار، با نیروی نظامی خود برای حفاظت از امنیت انرژی، خطوط کشتیرانی و متحدان منطقهای خود وارد عمل شود. این وضعیت شاید تنها بتواند نگرانیهای امنیتی اسرائیل از تحولات شتابان منطقه پس از آزادی عراق و سوریه از دست داعش را تا حد زیادی کاهش دهد. بنابراین، شاید بتوان تصور کرد برای آرامکردن اوضاع و دوریگزیدن از رخدادن هرچند دور از انتظار چنین سناریویی، دو همسایه مقتدر شمالی و جنوبی خلیجفارس برای کاهش تنش و دوریگزیدن از گرمترشدن «جنگ سرد» میان خود گفتوگو را آغاز کنند، همانطور که پیش از این و در شرایط خطیرتر نیز چنین کردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.