|

زندگی در قعر حیات اطلاعاتی

حامد اکبری.پژوهشگر سیاست‌گذاری دولت الکترونیک

اکنون که این یادداشت را می‌نویسم، پنج روز از فاجعه زلزله کرمانشاه و سرپل ذهاب می‌گذرد و هنوز نمی‌توان قضاوتی با اتفاق‌نظر درباره تعداد کشته‌ها و مصدومان، فرایند خدمات‌رسانی، اقلام مورد نیاز، اقلام مازاد، شهرها و روستاهایی که به آنها خدمات‌رسانی شده و آنهایی که هنوز درگیر مشکلات اولیه پسافاجعه هستند، انجام داد. اگر کسی حداقل تجربه‌ای از حضور در نهاد‌های سیاست‌گذاری، تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و اجرائی کشور داشته باشد، به‌راحتی می‌تواند تصدیق کند یکی از موانع اصلی و به عقیده نگارنده «ام‌الموانع» در فرایندهای خدماتی، فقر اطلاعاتی حیرت‌آور در کشور است. در فاجعه کرمانشاه هم بدون شک، وفق روال جاری در کشور، خدمات‌رسانی‌ها با حدس‌ها و گمان‌ها آغاز و با سعی و خطا و مشاهدات میدانی ادامه پیدا کرده است. همین موضوع باعث ایجاد باتلاق‌های اطلاعاتی ناهنجار پیرامون حادثه اخیر شده است. هر کس که با نیت خیر مأجور، اقدام به کمک‌رسانی با حضور در منطقه کرده است، در غیبت منابع تولید و راستی‌آزمایی اطلاعاتی و منابع خبری دقیق، بر اساس مشاهدات خود، تدبیری برای مدیریت بحران اتخاذ کرده و با ظرفیت ارتباطی شبکه‌های اجتماعی، رأسا اقدام به اطلاع‌رسانی و جهت‌دهی به روش، مسیر و نوع اقلام مورد نیاز کرده است. متأسفانه سوارشدن بر موج عواطف مردمی، صحنه را مملو از ناکارآمدی‌ها و درهم‌ریختگی‌ها کرده است. سلبریتی‌ها و مشاهیر که قرار بود با استفاده از سرمایه اجتماعی خود در جمع‌آوری کمک‌های مردمی نقش‌آفرینی کنند، مع‌الاسف به سندروم کارهای هیئتی، بی‌قاعده و بی‌نظم آلوده شده و در گرداب فعالیت هیجانی هضم و هرکدام به تریبونی برای سیاست‌گذاری، اطلاع‌رسانی و هدایت کمک‌های مردمی تبدیل شدند. نتیجه این موضوع، برهم‌ریختن تعادل روند خدمات‌رسانی به دلیل شیوع اطلاعات جزیره‌ای و راستی‌آزمایی‌نشده و منحصر به دریچه مشاهدات کوچک و میدانی خود و به‌دور از در‌نظر‌داشتن تصویر کلی پروسه نجات و کمک‌رسانی خواهد بود. بی‌شک و طبق روال سابق، مسئولان برنامه‌ریزی در ستاد مدیریت بحران کشور، اطلاعات مختلف جمعیت‌شناختی شهرها و روستاهای حادثه‌زده را مبنای برنامه‌ریزی خود قرار نداده‌اند. اگر کسی کوچک‌ترین تجربه‌ای از کار اجرائی در کشور داشته باشد، می‌داند اساسا این اطلاعات، آن‌چنان که به کار بیاید و مفید باشد، وجود خارجی ندارد. متولیان کمک‌رسانی نمی‌دانند چه ترکیب جمعیتی‌ای در مناطق حادثه‌دیده زندگی می‌کرده‌اند. آنها نمی‌دانند که مثلا چند زن، مرد و کودک با چه ترکیب سنی، در چه شهر‌ها و روستاهایی ساکن بوده‌اند که بتوانند تخمینی از کمک‌های مورد نیاز به دست آورده و بر اساس آن، کمک‌رسانی را ساماندهی کنند. آنها نمی‌دانند چه تعداد بیمار با چه بیماری‌هایی در کجا زندگی می‌کردند و نیاز به چه دارو‌های حیاتی‌ای دارند. آنها نمی‌دانند چه مقدار از چه دارو‌هایی در کدام بیمارستان‌ها و داروخانه‌ها موجود است و در روز‌های تعطیل و بحرانی، روش دسترسی و تماس با متصدیان آنها چگونه است. آنها نمی‌دانند چه مقدار از اقلام مورد نیاز اضطراری با چه ترکیب نقشه‌ای در کشور موجود است تا بتوان از نزدیک‌ترین‌ها استفاده کرد. آنها بانک اطلاعاتی از تولید‌کنندگان داخلی اقلام مورد نیاز در اختیار نداشته و حتی شماره‌ تلفن‌های آنها را در اختیار ندارند. در سوی دیگر معضلات اطلاعاتی، مکانیسم و فضایی برای ثبت و محاسبه مقدار کمک‌های جمع‌آوری‌شده و اطلاع‌رسانی مبتنی بر آنها و نیازسنجی‌های بعدی وجود ندارد. بالاخره مشخص نیست برای چنین فاجعه‌ای، چقدر آب معدنی، نان، پتو و سایر اقلام لازم است و الگوی مصرف و زمان‌بندی استفاده از آنها چگونه است و در چه زمانی با نگاه به کمک‌های جمع‌شده، باید جمع‌آوری آن اقلام را متوقف و کمک‌ها را به سمت‌و‌سویی دیگر که ازقضا آنها هم مشخص نیستند، هدایت کرد! مشکلی محوری که ارتباطی به اصل، زمان وقوع، حجم، وسعت و پیچیدگی سوانح و بلایای طبیعی ندارد، عبارت‌ است از فقدان مرکز داده‌برداری، راستی‌آزمایی، به‌روزرسانی، تجمیع، داده‌کاوی اطلاعات و نتیجه‌گیری از آنها در کشور که امکان پیش‌بینی‌ها را برای مراحل مختلف خدمات‌رسانی بحرانی و حتی عادی فراهم و ظرفیت سیاست‌گذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌های داده‌محور را برای سیاست‌گذاران ایجاد می‌کند. یکی از مشکلات بنیادی در دنیای امروز، «زندگی در قعر حیات اطلاعاتی» است که پیش و بیش از همه، خود دولت‌ها برای خدمات‌رسانی‌های معمول نیز به آن احتیاج دارند؛ چه برسد به مواقع بحرانی. هیچ‌گاه نمی‌توان انتظار داشت که در بلبشوی اطلاعاتی، فرایندهای خدماتی و عملیاتی، سهمی از کیفیت و بهره‌وری داشته باشند. از سوی دیگر، دولت با وجود اینکه می‌داند در رابطه با ساماندهی‌های اطلاعاتی ناتوان بوده، تاکنون راه را برای حضور و حل مشکل از سوی بخش خصوصی باز نکرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.