برج ترانه
نسيم آصف: موسيقي راك به اعتبار چهرههاي شاخصش همواره پيوندي عميق با ادبيات داشته است. از جان لنون و باب ديلن و ليونارد كوهن گرفته تا جيم موريسون و راجر واترز و تام يورك و ديگران، همگي بهنوعي با ادبيات پيوند خوردهاند. نوبل ادبي 2016 كه به باب ديلن داده شد، بسياري را در شوك فرو برد و خيلي زود سيل انتقادات روانه آكادمي نوبل شد كه چرا نوبل ادبيات را به يك ترانهسرا دادهاند. جدا از نوبل باب ديلن و بحثهاي مربوط به آن، واقعيت اين است كه ارتباط روشني ميان چهرههاي مشهور و شاخص موسيقي راك با شعر و ادبيات وجود دارد. از باب ديلن كه بگذريم، ليونارد كوهن ميتواند نمونه بارز ديگري باشد. ليونارد كوهني كه شاعر محبوباش فدريكو گارسيا لوركا است و از پانزدهسالگي با اشعار او آشنا شده است. كوهن درباره لوركا گفته است: «او شاعري است كه آدم بيدرنگ عاشقاش ميشود. جهان لوركا را به درستي ميشناسم. از جهان او آغاز كردهام. با او ادامه دادهام و در اوست كه زندگي ميكنم.» علاقه كوهن به لوركا در بسياري از ترانههايش ديده ميشود. كوهن حتي ترانه «اين والس را درياب!» را بر اساس شعري از لوركا نوشته است: «اينك در وين، با ده بانوي زيبا/ و شانهيي كه مرگ/ بر آن ميگريد./ با تالاري كه نهصد پنجره دارد/ با درختي كه كبوتران بر آن ميميرند./ پردهيي هست كه صبحگاهان پارهاش كرده است/ و در يك گالري آويزان شده است./ آي، آي، آي.../ اين والس را درياب!/ اين والس را با بندآروارهاش درياب!/ ميخواهمت!/ ميخواهمت!/ تو را با يك مجله بيجان/ بر صندليات/ ميخواهم!/ در غاري/ بر/ فرق زنبق!/ در راه تالاري كه عشق را/ هرگز/ نديده است!/ بر تختي كه ماه در فريادي لبريز از/ جاي پا و ماسه!/ عرق ريخته است./ آي، آي، آي.../ اين والس را درياب!/ اين والس را درياب!/ كمر شكستهاش را به دست بگير!/ اين والس، اين والس، اين والس، اين والس...». بهتازگي كتابي با عنوان «ليونارد شهيار» توسط نشر نگاه منتشر شده كه شامل ترانههايي است از كوهن با ترجمه شهيار قنبري كه خودش از شاخصترين چهرههاي معاصر ترانهسراي ايران است. البته اين كتاب آنطور كه احتمالا از عنوانش هم برميآيد، نهفقط ترجمه ترانههايي از كوهن بلكه جابهجا شامل نوشتهها و خاطرات و نظرات شهيار قنبري درباره كوهن هم هست. در ابتداي كتاب، در متني با عنوان «ليونارد كوهن: سرآغاز» ميخوانيم: «شاعر به بيستويكم سپتامبر 1934 در وست مانت مونترال كانادا به دنيا ميآيد و هفتم نوامبر 2016 در لسآنجلس بينفس ميشود. هزاره سوم ميلادي كه سر ميزند، شصتوششساله است. همين ديروز بود انگار. به سال 1968، مهمترين جايزه ادبي كانادا به او ميرسد. جايزه فرماندار كل. شاعر سيوسهساله اما در مراسم شركت نميكند. پيامي ميفرستد تا خطاب به حاضران خوانده شود: اگرچه همهام ميگويد: جايزه را بگير! اما شعرهايم ميگويند: جايزه را نگير! باري شاعر را باسوادترين آهنگساز-شاعر- آوازهخوان موسيقي پاپ ميدانند. او از ترانههايي چون سوزان، پنجره و باراني آبي كذايي تا آينده راه درازي آمده است. بيترديد يكي از بزرگان ترانه جهان است. يكي از بزرگان همه زمانها. كه مدام جوانتر و پختهتر و بهتر و تازهتر شده است: ده ترانه نو...» اولين دفتر شعر كوهن «بگذار اسطورهها را با هم مقايسه كنيم» نام دارد. «قوطي ادويه زمين» دومين كتاب كوهن است كه در سال 1961 منتشر شد. دو سال بعد يعني در 1963 رماني از او با عنوان «بازي دلخواه» منتشر ميشود. سومين دفتر شعر كوهن «گلهايي براي هيتلر» نام دارد. او بهواسطه همين كتاب برنده جايزه ادبي كبك ميشود و بعد كانال تلويزيوني سيبياس در ميانه دهه شصت يك فيلم مستند از زندگي او ميسازد. «بازماندگان قشنگ» دومين رمان كوهن است كه اثري تجربي است. كوهن در مصاحبهاي به سال 1969 در مصاحبهاي درباره آثارش ميگويد: «هيچ فرقي ميان شعر و ترانه نيست. گاهي ترانههاي من، شعرند كه ترانه شدهاند و گاهي، شعرهاي من، در آغاز ترانه بودهاند و گاهي هم، فقط بيان موقعيتاند. هرچه كه هستند... همه نوشتههاي من، موسيقياند كه با گيتاري نواخته شدهاند. يعني همراهي شدهاند. حتا رمانهاي من هم اين شكلياند.» شهيار قنبري در جابهجاي كتاب از علاقهاش به كوهن نوشته است. از اينكه از پانزدهسالگي دوستش داشته و با او «طعم ترانه» را چشيده است. در بخشي ديگر از كتاب، درباره حضور دوباره كوهن ميخوانيم: «پس از 9 سال، شاعر بزرگ، دوباره با عطر زيباترين ترانههايش، به ميدان ميآيد. تا رنگينكمان شود. آخرين آلبوماش آينده نام داشت. اينك اما با ده ترانه نو از راه ميرسد. از ياد نبريم كه نخستين آلبوماش هم: ترانههاي ليونارد كوهن نام دارد. به لسآنجلس آمده است. در يك آپارتمان كوچك اما شاعرانه، تابستان داغ را تجربه ميكند. كوهن ميگويد: چند هفته پس از تمام كردن اين آلبوم، كمپاني كلمبيا از من خواست كه اگر وقت آزاد دارم، براي معرفي آلبوم كار كنم. يعني كه خود را در اختيار دايره تبليغاتي بگذارم! پس براي دوماه مرا پاي تلفن نشاندند. من هم حرف زدم. حرف زدم و حرف زدم. گوشه آپارتمان، يك كيبوردز، ديده ميشود. يك گيتار كلاسيك هم به ديوار اتاق خواباش تكيه داده است. با همين سازهاست كه تازهترين ترانههايش را، شير داده است. خبر پیدایش دوبارهاش، خبري تكاندهنده بود. چراكه گمان ميكرديم تارك دنيا شده است. از روزمرههاي جهان بيعشق، دل بريده است تا به خودكاوي و تزكيه نفس بپردازد. ميگويد: من پنج، شش سال در مانت بالدي بودم. آن بالا، در دههزارپايي. نزديك لسآنجلس... اما مركز ذن، جايي زنده و پررفتوآمد است. پس نميشد منزوي بود. در اين باب، مكتب ذن ميگويد: چونان دانههاي شن در يك كيسه، راهبان يكديگر را برق مياندازند. من سيسال است كه با اين همراهان، همدلي ميكنم. به ترانههاي تازهاش برگرديم، كه هايكووار، همه چيز را ميبيند. مكث ميكند. از جزييات رد نميشود...» شهيار قنبري علاوه بر اينكه درباره زندگي و دورههاي مختلف كاري كوهن نوشته است، در كنار برخي از مشهورترين ترانههاي كوهن نيز توضيحاتي آورده است. او درباره ترانه «هالهلويا» نوشته: «سالها پيش باب ديلن كه كارنامه عاليجناب را بسيار دوست ميدارد از او در باب ترانه تاريخي هالهلويا و اينكه چه اندازه زمان برده است ميپرسد. ليونارد ميگويد: دو سال! دوستاناش اما به ياد دارند كه پنج سال است، كار كرده است. حالا ليونارد از او سراغ يكي از ترانههاي مشهورش را ميگيرد و اينكه چند سال، درگيرش بوده است؟ ديلن ميگويد: پنج دقيقه! ليونارد هميشه گفته است كه من از آن گروه تند و تيز نيستم كه در تاكسي هم ميتوانند، ترانه بنويسند. من نميتوانم! باري اما بدترين جاي قصه ترانه هالهلويا اين است كه كمپاني دست رد بر سينهاش ميزند و اينكه: به اندازه كافي، مردمپسند نيست! به سال 1984 اما سرانجام منتشر ميشود: در هر كلمه، شعلهييست. مهم نيست كدام را بشنوي. مقدس يا دستوپاشكستهاش را... اين ترانه 300 اجرا دارد، با صداهاي آشنا و زيبا. سال 1984، او پنجاهساله است كه اين ترانه را ميخواند و هفتمين آلبوماش را به بازار ميفرستد كه شگفتا در آمريكا منتشر نميشود! چراكه آمريكا، هرگز او را نفهميده است! به گفته جنيفر وارنز آوازخوان و همصداي آمريكايي او: چراكه ليونارد شاعر حقيقت است. حقيقت تلخ!» بهتازگي كتاب ديگري هم از شهيار قنبري در نشر نگاه بهچاپ رسيده است. «گفتن براي زيبا شدن» عنوان اين كتاب است كه اينروزها چاپ دومش منتشر شده است و خود شهيار قنبري آن را مجموعهاي از «فيلم-شعر»هايش ناميده است: «اين دفتر فيلم- شعرهاي من است. فيلمهايي كه با كلمه ساختهام. بيست غزلنمايش است. به همراه تصويرهايي بههمچسبيده. كولاژهاي كار من. در اين تجربه تازه: من و تو چيزي از دست نميدهيم. در اين سفر نو، قرار است زيباتر شويم. غزلنمايشها را بايد نفس كشيد. ديد. در اين ضيافت تصوير و صدا، هر غزلنما ميخواهد مثل سينما، بيستوچهار حقيقت در ثانيه باشد. همانگونه كه گودار شاعر سينما دوست ميدارد... در اين تجربه هركس فيلمشعر خود را ميسازد. همه سينماگريم. هر كس غزلنمايش خود را بر پرده ميبيند. بر پرده خيال. بيواسطه. چونان شعري زلال. در اين تجربه، قرار است همه زيباييآفرين باشيم. قرار است به متن وفادار بمانيم. بخوانيم و زيباتر شويم.» آنطور كه از همين چند سطر هم برميآيد، قنبري در اين كتاب به تجربهاي تازه در كارهاي خودش دست زده و ترانهها و شعرهاي اين مجموعهاش بيش از هرچيز با تصوير گره خوردهاند و اين ويژگي در عنوان كلي شعرها يعني غزلنمايش هم ديده ميشود. شعرهاي نمايشي در ادبيات ايران سابقه دارند و ميتوان در ميان شعرهاي نيما، شاملو، اخوان، سپانلو و... نمونههايي از شعرهاي نمايشي يافت. حتي پيش از آنها و در شعر عصر مشروطه نيز ميتوان شعرهاي نمايشي را در آثار تقي رفعت و ميرزاده عشقي يافت. در «گفتن براي زيبا شدن» اما از تكنيكهاي سينمايي در نوشتن شعرها استفاده شده و به همين خاطر است كه قنبري اين مجموعه را «فيلم- شعر» ناميده است، شعرهايي براي تماشا.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.