«بالها»ی ویلیام ولمن، ۹۰ سال بعد
بروم شادان به فلک
نوید پورمحمدرضا
در همان حین تولید، در همان میانه پروسه سخت، پردردسر و طولانیمدت ساخت پیدا بود که این فقط یک فیلم، شبیه به صدها نمونه دیگر که میآیند و میروند، نیست؛ با این یکی، تاریخ فیلم، زنده و لحظهبهلحظه، در حال شکلگرفتن و نوشتهشدن بود. «بالها»ی ویلیام ولمن (۱۹۲۷) یک فیلم جنگی، اما در عین حال پروژهای عظیم بود که ساخت و طراحیاش با تحولات فنی، پیشرفتهای تکنیکی و ظهور امکانهای بیانی تازه در سینما همراه بود. با «بالها»، هواپیماها به پرواز درآمدند، سینما به پرواز درآمد، زمین از آسمان پیدا شد و مرئی، و ادراکی تازه از زمان و فضا، سرعت و فاصله، حاصل شد. اینها البته پیشترها هم، در آن تقریبا 30 سالی که از عمر سینما میگذشت، آزمون شده بودند و تجربه، اما این فیلم نقطه اوج آن تجربهها و آزمونها بود؛ جایی که گرامر شکل میگرفت و میشد با کلمهها و حروف، جمله ساخت و پاراگراف. نمایش پرواز هواپیماها بر فراز آسمان و در میان ابرها، سرعت و تحرک و ویراژدادنها، دوئلها و نبردهای هوایی و در همان حین کلوزآپ خلبانها و ترسها و هیجانهایشان، اینها همه بزرگترین دستاورد فیلم و هدیه ولمن و همکارانش به آینده و آیندگان یک مدیوم نسبتا جوان بودند. اضافه کنید کارکرد میاننویس را در بحبوحه این حوادث: در برابر این تصاویر شگفتانگیز و نمایشهای محیرالعقول، روایت کم نمیآورد و با توضیحات خاموش و مختصرش، موقعیت و روابط و فاصلهها را یادآور میشود. میفهمیم کیبهکی است، دشمن کدام است و دوست کدام، نبرد در چه اوضاعی است و تا پیروزی چقدر فاصله است. اما «بالها» در تاریخ ژانر هم فیلم مهمی است. بسیاری از نشانگان، مضامین، خصایل و فرمولهای روایی ژانر جنگی در این فیلم پایهگذاری و البته تثبیت میشوند. فیلم ولمن رمانس و ملودرام را جزء جداییناپذیر روایت جنگی میکند. همه سربازها و همه فرماندهها خانه و خانواده و معشوقهای دارند. این درست که جنگ آنها را از هم جدا میکند، اما این جدایی ابدی نیست؛ پایان جنگ وصال دوباره است: بازگشت به خانه، پیگرفتن رمانس و بعد ازدواج و تشکیل خانوادهای تازه. «بالها» پاسخی آمریکایی است به نسخه فرانسوی و بدبینانه ابل گانس در «متهم میکنم»؛ به جنون و تباهی و تلاش آن، با اراده و امید و ساختن. فیلم با روانهکردن کلارا بو (در نقش دختر همسایه و عاشقپیشه فیلم) به جبهههای نبرد، نور رمانس را در اوج جنگ هم زنده نگه میدارد. او بابت وفاداری و شجاعتش پاداش میگیرد: در پایان، در کنار قهرمان جنگ، همان جوان همسایه خام و سربههوای سابق، محشور میشود و فیلم با یک بوسه ملیح هالیوودی، آغاز زندگی مشترک آنها را جشن میگیرد. در «بالها»، بر فراز آسمانها و در میان سنگرها و قرارگاهها، خستگی و تردید جایی ندارد. چهره دو قهرمان فیلم، خلبانهایی که همزمان رفیق و رقیب هم هستند، مصمم است و خندان. خبری از نومیدی و ازپاافتادگی نه در چهره آنهاست و نه در نبض و جریان فیلم. «بالها»، همراه و همداستان با قهرمانهایش، در هیچ لحظهای شک نمیکند، جنگ را مصرانه و میهنپرستانه پی میگیرد، دشمن (آلمانیها) را تحقیر میکند و یکنفس تا لحظه پیروزی میجنگد. قهرمانهایش آکندهاند از حس دلاوری، درک ایثار و پذیرش شهادت، اما تردید و منفیبافی و پوچی، هرگز. «بالها»، که بهخاطر پاسداشت این ارزشها و صد البته دستاوردهای فنی و هنریاش نخستین اسکار تاریخ را به خانه برده، یک بار دیگر یادآور میشود چقدر سینمای جنگ با مسئله ملیت و ناسیونالیسم گره خورده است. جنگ و ضرورت پرواز و نبرد در آسمانها اتفاقی ناگوار برای جوانان فیلم نیست، که فرصتی است تا رؤیاهای رمانتیک جوانانهشان درخصوص پرواز را واقعا و در مسیری سودمند محقق کنند با به صدادرآمدن ناقوسهای جنگ، آنها بیذرهای تردید، بیلحظهای خشم، وظیفه ملی خود را به جا میآورند، در نیروی هوایی ثبتنام میکنند، و در کمپهای آموزشی ابتدا جنگ را تمرین و کمی بعدتر، فرسنگها بالاتر از زمین، آن را زندگی میکنند. «بالها» سرشت نمای فیلمهای جنگیای است که «ضدـجنگ» نیستند، که متعهدانه، همچون یک تکلیف ملی، با مردان و زنانشان به استقبال جنگ میروند. فیلم البته برای این استقبال تدارکها میبیند: انبوهی سیاهیلشکر، پیادهنظام و خلبان را به کار میگیرد تا تصویری هرچه عظیمتر، باشکوهتر و در عین حال رئالیستیتر را از جبهههای نبرد، در زمین و آسمان، خلق کند. اما در این راه، فقط به این رئالیسم تصویری و دقت و مهارت و دستاوردهای تکنیکی بسنده نمیکند. اینها فقط بخشی از ماجرا هستند. «بالها» قهرمانیگری را در قلب روایتش مینشاند. تصویرکردن نبردهای هوایی بهخودیخود کافی نیستند، باید جلوهای هرچه دراماتیکتر و پرتعلیقتر، دستکم در تراز داستانی، به آنها بخشید تا حماسه ملی جنگ کامل شود. فیلم قهرمانش را بهگمان اینکه رفیقش به دست آلمانها کشته شده، یکتنه روانه آسمان تحت اختیار آلمانها میکند. او از دسته یارانش جدا میشود، به خط آلمانها میزند، یکی آنها را تنبیه میکند، هواپیماها را سرنگون و سربازها را نابود میکند و فاتحانه به مرزهای خودی بازمیگردد. با «بالها»، این قهرمانیگری افراطی و بیشازحد نمایشی به جزء لاینفک بخش عمدهای از روایتهای جنگی، هر چقدر هم دقیق و رئالیستی در تصویرگری، تبدیل میشود؛ میراثی ماندگار در تاریخ پرتلاطم یک ژانر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.