|

در انتشار نمايشنامه‌هايي از محمود استادمحمد

از نسخ و مسخ آيين‌ها

پارسا شهري: از دوران باستان تا عصر معاصر بر فرهنگ نمايشيِ اين مرزوبوم چه گذشته است؟ كين ايرج و سوگ سياوش در مقام دو آيين باستاني، چگونه چهار قرن بعد از هجرت، به‌وسيله ديالمه از شهر بغداد سر درآوردند؟ چگونه از سخنوري (حيات سخن در قهوه‌خانه‌ها) به شاه، وزيربازي (حكومت شلاق در قهوه‌خانه‌ها) رسيديم؟ آيين مير نوروزي چگونه نسخ شد، مسخ شد، تبديل به مضحكه‌هاي آتش‌افروز و غول بياباني شد؟ جواب اين پرسش‌ها و چه‌بسيار پرسش‌هاي ديگر در اين زمينه هست كه محمود استادمحمد، درام‌نويس مطرح، در مقدمه‌اي كه بر نمايشنامه «تيغ و ترنا» و «آسيدكاظم» نوشته و اخيرا در قالب جلد اول مجموعه نمايش‌نامه‌هاي استادمحمد در نشر چشمه درآمده، آن‌ها را درمي‌اندازد و به يكي از آن‌ها، يعني مراسم تُرنا مي‌پردازد كه ريشه‌اش به آيين منسوخ ميرِ نوروزي مي‌رسد. او با تكيه بر ايده محوري «قانون نسخ و مسخ» و بر اساس «يك حسِ گنگ و خالي از علم و جزم»، و البته خلاقه‌ از ريشه ترنا آغاز مي‌كند و آن را تمثيلي مي‌گيرد براي نوشتن از روزگار معاصر. از نظر استادمحمد به‌لحاظ فرم نيز بازيِ ترنا شكل و شمايلي نمايشي دارد. «مراسمي حدود ده‌ساعته كه در دقايقي واقعا به نمايش تبديل مي‌شود. يك نمايش جمعي، محلي- مدني كه در لحظاتي همه حاضران را در مرز نمايش و زندگي درگير جذابيت‌هاي پرهيجان ارتباط‌هاي شخصي و جمعي مي‌كند.» همين خصيصه نمايشي ترنا موجب شده، اين بازي سر از نمايشنامه‌اي درآورد كه در تاريخ معاصر ادبيات نمايشي ما و حتا در ميان نمايش‌هاي استادمحمد، يِكه و ماندگار است. برگرديم به مقدمه درام‌نويس. او براي شرح ترنا و ترنابازي از ريشه آن يعني آيين مير نوروزي آغاز مي‌كند. در لغت‌نامه دهخدا و معين، اثري از كلمه «تُرنا» وجود ندارد. استادمحمد با اين مدعا مي‌نويسد كه شايد اهليت و اصليت اين كلمه به زباني از زبان‌هاي آن‌سوي سيحون برسد و شايد هم باد سام نسيان، كلمه ترنا را همراه با يكي از زبان‌هاي فراموش‌شده ايراني با خود برده است. بعد، استادمحمد كلمه ترنا را در متن‌هايي چون خاطرات اعتمادالسلطنه و خاطرات عبدالله مستوفي پي مي‌گيرد و نشان مي‌دهد كه اين آيين به دوران قاجار مي‌رسد و قهوه‌خانه‌هاي تهران. استادمحمد بعد از شرح جزءبه‌‌جزء بازي ترنا و مراحل آن، چنين رأي مي‌دهد كه «تُرنا به‌عنوان يك سنت با مردم محله حرف مي‌زد و آن‌ها را وادار به‌ حرف‌زدن مي‌كرد. گردهم‌آمدن را، گفت‌وگوكردن را، نواختن و محترم‌شمردن يكديگر را، به مردم محله مي‌آموخت.» از اين منظر او، ترنا را چيزي فراتر از آيين و سرگرمي و يك بازي مي‌داند و فراتر از اين، باور دارد كه ترنا اخلاق‌ساز و مهربان و فضيلت‌شناس است. استادمحمد «آسيدكاظم»، نمايش‌نامه نخست كتاب را اولين‌بار در دي‌ماه 1350 در خانه نمايش روي صحنه برد و يك‌بار هم در 1351 و همان سال بود كه به‌قامت كتاب نيز درآمد. نمايش در يكي از محلات قديمي شهر، در قهوه‌خانه‌اي با مشخصات زمان حال و البته با حفظ اصالت و رنگ‌وبوي خراباتي آن آغاز مي‌شود. صحنه تاريك است و ‌جز صداي دعاي بعد از افطار صدايي نيست. با اتمام دعا، صحنه روشن مي‌شود. دو نفر زير پالتوهايي كه از سرما به‌سر كشيده‌اند چرت مي‌زنند. سيدجواد بر تخت كنار در نشسته است و خيره به خيابان مي‌نگرد. با تك‌گويي بلندي از شاه‌رجب سكوت مي‌شكند: «آدم بدبخت از روزي كه تو خشت مي‌افته تا روزي كه رو خشت مي‌افته بدبخته. بدبختي‌ام كه شاخ و دُم نداره. بابام، خدا رحمتش كنه، مي‌گفت بدبخت امروز بميره بهتر از فرداست» و همين چند جمله تمِ اصلي نمايش‌نامه است. «تيغ و ترنا» ديگر نمايش‌نامه اين كتاب در سال 1360 نوشته شد و هادي اسلامي آن را روي صحنه برد. استادمحمد، خود برخي از سطرهاي نمايش‌نامه، خاصه ديالوگ‌ها را با اين اجرا تطبيق و تغيير داد و اين متنِ‌ نهايي براي بار نخست در اين كتاب منتشر مي‌شود. اين نمايش‌نامه دوپرده‌اي با يك همخواني آغاز مي‌شود. پرده بسته است، از پشت صحنه صداي همخواني از فاصله‌اي نسبتا دور مي‌آيد. «آميرعلي مرد مردونه/ اينو تو محل كيه ندونه/ زنِ توخونه/ والا مي‌دونه، بِلا مي‌دونه/ مرغ تو لونه/ والا مي‌دونه، بِلا مي‌دونه/ يارو پولداره/ اون كه بي‌پوله/ يارو عاقله/ اون كه حيرونه...» در ميانه همخواني پرده باز مي‌شود و نور اندكي روي صحنه مي‌تابد. بعد صحنه روشن مي‌شود. و شخصيت‌ها از چنگيز و علي پُررو و احمد و علي و آميرعلي و لوطي و سيدكاظم و داوود و درويش ظاهر مي‌شوند و ديالو‌گ‌هاي اين چندين‌وچند شخصيت است كه نمايش‌نامه را مي‌سازد و پيش مي‌برد. از خصايص بارز اين دو نمايش‌نامه كه در يك كتاب آمده‌اند، جز پرداختن به آيين‌ها و بيرون‌كشيدن وجه معاصر آن‌ها براي شناختِ روزگار كنوني، زبان و گفت‌وگوهايي است كه در اين دو نمايش‌نامه جلب‌توجه مي‌كنند. استادمحمد بي‌شك از تواناترين معاصران درام در ساخت زبان و صداي مردمي است كه در قهوه‌خانه‌ها و بافت‌هاي سنتي شهر به سكوت كشانده شده‌اند. او هم‌چنان كه از خصيصه ترنا مي‌گويد در به‌زبان آوردنِ خاموشان و ساخت جمعي مدني، خود در نمايش‌نامه‌هايش چنين مي‌كند. ازاين‌روست كه بازخوانيِ آثار محمود استادمحمد از پسِ خلق‌شان در چهار دهه پيش به ‌كار مي‌آيد. چندصدايي، ‌مقوله‌اي كه غالب داستان‌نويسان به‌اصطلاح حرفه‌اي معاصر از آن دَم مي‌زنند و ازقضا نسلِ استادمحمد را به تك‌صدايي متهم مي‌كنند، در همين دو نمايش‌نامه به‌خوبي آشكار است. «تيغ و ترنا» و «آسيدكاظم» هريك به‌تنهايي رديه‌اي است بر اين داعيه سياست‌گذاران ادبي. و تازه «آسید کاظم» و «تیغ و ترنا»، نخستین جلد از مجموعه هفت‌جلدی آثار محمود استادمحمدِ فقيد است كه بناست در نشر چشمه منتشر شود و شش جلد ديگر هنوز مانده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.