مروري بر فيلمهاي مهم تاريخ سينماي ايران
اتحاديه ابلهان
رضا غياث
پيش از اين در همين ستون به فيلم «خشت و آينه» ابراهيم گلستان پرداخته شد و امروز هم فيلم «شب قوزي» تحليل و بررسي ميشود.
2ـ شبِ قوزي (فرخ غفاري، 1343) مهمترين عامل جذابيت پيشتازان موج نوين سينماي ايران بزرگترين غايب سينماي دهههاي بعدي است؛ اهميت «شب قوزي» و «خشتوآينه» فقط به يک کارگرداني حسابشده محدود نميشود، بلکه اين دو فيلم در مبحث فيلمنامه نيز ـ با الهام از شيوههاي روايتگري شرقي ـ پيشنهادهاي تازهاي ارائه کردهاند؛ با اين تفاوت که «خشتوآينه» صرفا تحتتأثير اين شيوه بوده. حال آنکه «شب قوزي» از مهمترين منبع اين نوع ادبي (داستانهاي هزارويک شب) اقتباس شده است؛ ازاينرو بيراه نخواهد بود اگر دليل اصلي نتيجهبخشبودن فيلمهاي يادشده را ديالکتيک دو شيوه بيانگري کهن و مدرن بدانيم. سنتز چنين تعاملي شايد در دل سينماي اروپا مايه مباهات کسي نميشد؛ هرچه باشد، اين سينما زبان فرهنگي مللي است که در گذار از مدرنيته ـ خوب يا بد ـ تجربه يکدستي داشتهاند؛ اما فقدان چنين تجربهاي در کشورهاي تحت استعمار، تاريخ معاصر ما را با خُسران عجيبي مواجه کرده که صورتبندي سادهاش را از زبان مردم کوچه و بازار هم ميتوان شنيد؛ ما، هم مدرنيم و هم سنتي؛ تجربهاي نايکدست که نتايج اجتماعي گاه کميک و گاه تراژيکي به دنبال داشته است. ازاينرو انتخاب چنان شيوهاي از روايتگري براي نمايش زندگي چنين ملتي، يک پيشنهاد ساده نيست؛ بهخصوص که نتايج روايي درخشاني بههمراه داشته باشد. نمايش ترس فروخورده ملتي که بهواسطه مديريت شرقي پا به زندگي مدرن گذاشته، شايد مهمترين نتيجه روايي فيلمهاي يادشده باشد. اين ترس در «خشتوآينه» به بهانه حضور نوزادي ناخوانده عيان ميشود و در «شب قوزي» بهواسطه جسدي رويدستمانده. با اين تفاوت که در جهان «خشتوآينه» هنوز کسي هست (تاجي) که بهجاي وحشت از غريبه مزاحم، پذيراي او شود، اما در «شب قوزي» ترس و بياعتمادي همه را در مقابل جسد قوزي منفعل کرده است. قدر مسلم از منظر انگيزش واقعگراي روايي، تحمل يک نوزاد آسانتر است تا پذيرش آدمي مرده؛ اما از رهگذر تمرکز بر کليات اين دو متن، آنچه مهم مينمايد نه وجود عنصر بيگانه که جنس تعامل اشخاص فيلم با اين عنصر است و نتيجهاي که از قِبَل آن حاصل شده. در «خشتوآينه» تاجي در مراقبت از طفل نوزاد ناکام ميماند و متن به تراژدي نزديک ميشود و در «شب قوزي»، منافعطلبي آدمها در مواجهه با جسد، به فيلم لحن کميک داده است، اما اين دو فيلم تفاوت واضحتري هم دارند که باعث ميشود حساب «شب قوزي» از «خشتوآينه» جدا شود؛ در «خشتوآينه» عامل بيگانه به جبر وارد محيط فيلم ميشود (پيداشدن طفل نوزاد در تاکسي هاشم) اما در شب قوزي، بذلوبخشش زني از طبقه فرادست، باعث مرگ اصغر شده و عامل بيگانه فيلم را رقم ميزند. ميدانيم که فرخ غفاري فيلمساز چپگرايي نبود؛ اما گذران دوران جواني در محيط روشنفکرانه سينماتک پاريس، علاوه بر فهم دقيق سينما، تضادهاي طبقاتي جوامع مدرن را نيز بر او معلوم کرده بود. ازاينرو کشتهشدن اصغر در شوخي همکارانش، آنهم با اطعمههای فراواني که «خانم» بخشش کرده است علاوه بر تحريک موتور روايت، موضع انتقادي فيلمساز را نيز مشخص ميکند؛ ما از قِبَل مرگي وارد جهان فيلم ميشويم که حاصل بذلوبخشش «خانم» است. وجود جسد اصغر آدمهاي طماع فيلم را به ما معرفي ميکند و «ترس» از جسد اصغر اين جماعت را به هم نزديک. به عبارتي هرچه آدمهاي فيلم برای حفظ منافع، سعي در دوري از جسد اصغر ميکنند بيشتر به هم نزديک ميشوند و دقيقا از قِبَل همين تقابل است که مضحکه زندگي اعضاي اجتماعي که به ضرب اختناق مدرن شده است آشکار ميشود؛ استفاده از لامپ برق براي تزئين لباس عروسي دختري که به زور پدر مجبور به ازدواج شده است؛ بهرهمندي از موسيقي معترض دهه 50 آمريکا براي مجلس رقص بورژوازي هاري که از پليس شهر بهجاي نگهبان درِ منزل استفاده ميکند و اتحاد «خانم» و اوباش براي رهايي از بحران، تنها بخشهايي از اين مضحکهاند. روي گزينه آخري (اتحاد بورژوازي و اوباش) بهعنوان پرده نهايي فيلم بايد تأمل بيشتري داشت. «خانم» نيز مثل مابقي از جسد قوزي واهمه دارد، اما «ترس او از روي آگاهي است»؛ نگران از لورفتن محتوي نامهاي که در جيب قوزي گذاشته است. ازاينرو براي نجات نامه در طول فيلم مرتکب اعمالي ميشود که با خاستگاههاي طبقاتي او مغاير است؛ پاي ديوار گوشايستادن، سرککشي به خانه مردم، پريدن از روي ديوار و از همه مهمتر دلبري از مرد جوان آسوپاس انتهاي فيلم، در قالب زني هرزه و هرجايي، اما وقتي همين جوان ـ که پيشتر در کافه خود را بسيار بامرام معرفي کرده ـ در ازاي تحويل نامه، تقاضاي پول هنگفتي ميکند، خانم بهجاي برآوردهکردن وعدهاش، دو نفر کلاهمخملي را ـ که مستقيم از فيلمفارسيها بيرون پريدهاند ـ تحويل جوان ميدهد. با اين توضيح که اينها اوباش کوچههاي خلوت فيلمفارسياند، نه جهان واقعي فرخ غفاري؛ پس نهتنها باعث نجات نامه نميشوند که به مضحکترين شيوه به دست يک نانوا کتک ميخورند. توسل خانم به اوباش براي حل مشکلي که خود به بار آورده نشان از يک واقعيت تاريخي دردناک دارد. اين دو دسته در زمان خود حامي دولت بوده و در بزنگاههاي حساس تاريخ معاصر نقش مخربي داشتهاند. درآميختن پرده نهايي فيلم با اين اتحاد، نشانگر آن است که غفاري به سرتاپاي اجتماع طماع و ترسوي زمان خود نگاه کاملا واقعنگري داشته است. بيجهت که بهترينهاي منتقدان آن ايام شب قوزي را سرآغاز سينماي جدي ايران ندانستهاند و مهمتر از آن نقد جانبدارانه ژرژ سادول بر اين فيلم در مجله پُزيتيف آن سالها، نشان از اهميت فرامرزي فيلم غفاري دارد؛ يک فيلم استاندارد به معناي کامل کلمه که بعد از نيمقرن، بسيار قدرتمندتر از اغلب محصولات امروز سينماي ايران است. باور نميکنيد؟ امتحانش کنيد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.