|

اندر احوالات «انگشت اتهام»

بهرام . هوشیاریوسفی

یکی از مواردی که شاید بد نباشد از تمثیل‌های غیرایرانی بیاموزیم، استعاره‌ای است در مورد «انگشت اتهام»؛ واقعیت بصری در هر انگشت اتهامی که نشانه رود، اشاره سه انگشت به فرد نشانه‌رونده است! صرف‌نظر از اینکه این امر چقدر با واقعیات جامعه ما تطابق داشته باشد، باید پذیرفت که این تمثیل به‌غایت درجه در راستای روح مسئولیت‌پذیری در یک جامعه رو به رشد و تشویق آن مؤثر است... البته ظاهرا ما به مصداق عادت مألوف، حال‌وهوای خودمان را داریم و بیشتر به تعبیر «کی بود، کی بود؟ من نبودم...» عمل می‌کنیم. واقعیت این است که با هر زایش و هر برداشتی از نحوه زیست، زندگی انسانی رقم می‌خورد که هرگز در تشابه مطلق با انسانی دیگر قرار نخواهد گرفت. باوجوداین جوامع بشری در طول حیات جداگانه و مجزای خود در محیط جغرافیایی- کالبدی همسان و گذراندن وقایع تاریخی واحد و داشتن سطح مشابه رشد معنوی و مادی به‌تدریج دارای عادات، آداب، منطق، ذوق و سلیقه، سبک کار و... همانندی می‌شوند؛ یک هویت مشترک مبتنی‌بر باورهایی بومی و آشنا که باید با آن کنار آمد. در این بین، فقط انسان‌ها نیستند که با دخل‌وتصرف در طبیعت و ایجاد فضای کالبدی/ زیستی خود محیط را شکل می‌دهند، بلکه در طول زمان این سازمان فضایی محیط پیرامونی است که چون ظرفی، زندگی سیال ما را شکل داده، در چگونگی زندگی، ارتباطات و الگوهای رفتاری ما مؤثر واقع می‌شود. زلزله‌ها بیش از بناها، قلب‌ها را می‌شکنند و البته در این وادی که امری آشنایند، بعد از «واقعه» بهانه‌ای هستند که بار دیگر به گذار از نحوه اندیشیدنی که «درس نمی‌گیرد» به سوی نگرشی که با توجه به تأثیر متقابل کالبدی/ محیطی و انسانی، با لحاظ‌کردن اهمیت انتخاب روش زندگی، به‌جای سعی در متهم‌کردن «دیگری» به ریشه‌یابی نقصان، کمبود و عدم همپوشانی در هر دو عرصه می‌پردازد، فکر کنیم. به این سیاق، زیان‌هایی بعضا جبران‌ناپذیر را به حداقل می‌رسانیم و در مواجهه با اصل تداوم ارزش‌های ماندگار و بی‌زمان همزیستی و همکاری در زندگی پیشینیانمان در روند رو به رشد و تعالی آرمانی یک ملت، موفق می‌شویم. تداوم منطقی معماری ارزشمند گذشته ما و تأثیر آن در شکل‌گیری رویکردهای مسئولانه اهالی ساخت‌وساز، بسیار بیشتر از قانون و دستور در کیفیت ساخت موثرند؛ ریشه‌ها، باورها و اعتقادات فرهنگی اجتماعی کشورمان، همگی در راستای برخوردی مسئولانه هستند که عدم رعایت آن باید به‌عنوان یک درد اجتماعی آسیب‌شناسی شوند... . به‌عنوان یک مثال ساده، تأمین مسکن ارزان برای مردم با حداقل هزینه تمام‌شده، ولی با کیفیت قابل‌قبول، بیش از آنکه به خود این «سیاست» مرتبط باشد، چه‌بسا که بسیار با وجدان کاری کارگر و پیمانکاری بستگی داشته باشد که عملا نتیجه نهایی را می‌سازد؛ واقعیت این است که بهره‌وری و مدیریت درست هزینه ساخت و نهایتا ارزان‌بودن مسکن برای مصرف‌کننده نمی‌تواند و نباید مانع از شکل‌گیری یک معماری و ساختار با مختصات آسایش ذهنی، امنیت و حس تعلق‌خاطر نزد انسان‌هایی که حضور در فضای خلق‌شده را تجربه می‌کنند، باشد و البته نهایتا در زنجیره دیوان‌سالاری رایج، آنکه در انتهای زنجیره ساخت قرار دارد، بیشترین مسئولیت اخلاقی را به دوش می‌کشد و مرتبط‌ترین عنصر با «عمل ساخت‌وساز» است. آنچه معماری و ساختن را از دیگر هنر/ صنعت‌ها متمایز می‌کند، ویژگی اجتماعی آن در محملی تعاملی است. در این بین، مفاهیم اعتقادی/ فرهنگی مانند گزینش آگاهانه و غیرسودجویانه باید مسئولیت کنترل و ارتقای دائمی کیفیت برای دستیابی به یک تعالی سیال را برعهده بگیرند. تحلیل و بررسی نمونه‌هایی از سیاق رفتاری سازندگان معماری سنتی‌مان می‌تواند آغازی بر این راه باشد تا شاید از این راه بتوانیم با الگوبرداری اخلاقی به ساختن فضاهایی بپردازیم که در عین سودمندی و جوابگویی به نیاز‌های ساکنان، ایمن، ارزشمند و ماندگار بوده و بتواند بار فرهنگی گذشته را به نسل آینده انتقال دهد. بدیهی است منظور از این ارزش‌ها، ارزش‌های صرفا شکلی فرمال یا ساختاری نبوده و بیشتر در پی روند شکل‌گیری عرصه‌های زیستی است؛ بخشی که هرگز با گذشت زمان از ارزش آن کاسته نشده، بلکه در روندی طبیعی پیوسته بر غنای آن افزوده می‌شود... ؛ گونه‌ای زیبا و منطقی از مفاهیم معنوی در تجسمی پویا برای تحکیم مفاهیم اعتقادی یک ایرانی در مفهوم واقعی کلمه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.