|

مديريت بحران غيراستراتژيک يا «سردرد آينده»؟

باغي در من باقي‌ست

نگين نجارازلي

اين نوشتار بدون هيچ مقدمه‌اي به تحليل موضوع شرايط پس از زلزله اخير پرداخته و خواهان رهيافتي است براي «مديريت پس از بحران»؛ چه، مقدمه گاهي خود تنها فرسودن قلم است در دوراني از بُهتِ نگاهِ ديرباور بر صورتي رنجور...‌ ‌. بي‌هيچ شائبه‌اي، پس از بحران‌هايي مانند زلزله، سيل، آتش‌سوزي و... هر موضوع خانمان‌سوزي که موجب آوارگي و دل‌آشوبي شود، آنچه اهميت دارد حل‌وفصل وضعيت حادث در ممکن‌ترين و احتمالا دردسترس‌ترين و بهترين با درنظرگرفتن داشته‌ها، علم و بر مبناي حقايق و واقعيت‌هاست؛ نه افسوس و ناله براي گذشته‌هايي سهل‌انگارانه [هرچند گذشته مي‌تواند درسي باشد براي فردايي بهتر و عقلاني‌تر و به عبارتي دانش‌بنيان‌تر]. با درنظرگرفتن چنين شرايطي، درحال‌حاضر پس از آنچه در کرمانشاه و سرپل‌ذهاب رخ داده است، اولويت آماده‌سازي مسکن و سکونتگاه‌هايي براي بازماندگان اين اتفاق تلخ است. زلزله را اگر خشم زمين بناميم که سبب فرودآمدن جغد فراق بر سر ويرانه‌ها مي‌شود، آثار بلندمدت اجتماعي و اقتصادي آن بر محيط پيرامون تا مدت‌ها باقي مي‌ماند. ايران به سبب قرارگيري در موقعيت خاص جغرافيايي و توپوگرافي در سال‌هاي گذشته زهر حوادثي از اين دست را به کرات بر جان خويش چشيده است. پس از دي ماه سال ۱۳۸۲ که مام وطن براي فرزندان ازدست‌داده‌اش در بم سياه‌پوش شد، آنچه به عنوان دستور کار فوري براي حل مديريت پس از بحران مدنظر قرار گرفت، برنامه بازسازي اين شهر براساس «منشور توسعه پايدار» بود که خود در راستاي نيل به اهداف سه‌گانه «هويت»، «مشارکت» و «پايداري» بم تدوين شده بود. شايد بتوان ادعا کرد که بم تقريبا اولين تجربه مديران شهري و مسئولان با يک مديريت پس از بحران بود. شهري که شوربختانه محفل آزمون و خطاهاي بسياري شد و بسياري از اهداف در اين بين دچار سردرگمي و خارج‌شدن از مسير. اما همين تجربه تلخ، درس‌هايي گرانبها را نيز به ما آموخت... زلزله سيستان‌وبلوچستان و همچنين آذربايجان بر وسعت اندوخته‌ها و تجربه‌اندوزي‌ها افزود. داستان‌هايي که هر يک ما را به ورطه بلاي غريبي مي‌کشاند...؛ داستان‌هايي تلخ از فراق و اندوه... با اين همه باز ايستاديم و «زمين» اين دشت پايدار را مخاطب خويش قرار داديم و به سياق شاملو گفتيم و خوانديمش که ما «جهان را به همت قواره خود» بريده بر تن مي‌کنيم... و امروز نيز کرمانشاه و سرپل‌ذهاب داستاني ديگر است از درختان باغي سبز که اگر ديوارهايش هم ريخته باشد، پهناي سبز درختان نويد آواز نور و کرانه ارغوان را براي خود سرودي نو خواهند ساخت. ماهيت پيچيده آثاري که زلزله پس از خود بر جاي مي‌گذارد، از مشکلات زيستي، اقتصادي گرفته تا مشکلات بهداشتي و...، مسائلي هستند که اگر بر ماهيت پيچيده اين مسائل «بدساختار» فائق نياييم، محيط مانند جسمي که عليه خود پادتن توليد مي‌کند، به گرداب آسيب‌پذيري بيشتري نيز خواهد افتاد. در اين ميان بازسازي، سعي براي عادي‌سازي شرايط مانند آنچه پيش از بروز سانحه بود و همچنين بهبودبخشي اوضاع به صورتي تعجيلي اقداماتي هستند که صورت مي‌پذيرند. اقدامات بعدي که توسط معماران و شهرسازان صورت مي‌گيرد، توسعه شهري پايدار و آگاهانه و بازسازي براساس «هويت» و «فرهنگ» با نگاهي «دانش‌بنيان» است. در اين معنا زلزله گذشته با اينکه اتفاقي بس تلخ بود، اما پس از گذر از زمهرير اين روزگار، گرماي خورشيد، طلوع صبح فردا را انتظار مي‌کشد. زلزله بم را شايد بتوان نقطه عطفي در بازسازي شهري در ايران و همچنين برنامه‌ريزي شهري دانست. شهري که با درنظرگرفتن عناصري مانند «هويت»، «مشارکت جمعي» و پايداري، سعي در برقراري ديالکتيکي ميان معماران و شهرسازان و مردم و فهمندگان محيط داشت. در واقع هدف تمامي اين پروسه دست‌يازيدن به اجراي شهري نوين با تکيه بر هويت اصيل شهري پيشين بود. در اين ميان تقويت مناظر عيني و ذهني شهروندان و درخواست از خود آنان و تشويق اهالي بم براي بازسازي شهري همگي مواردي بودند که در ادامه مطرح شدند. با اين همه و با وجود تأکيد بر توسعه اين شهر براساس «منشور توسعه پايدار بم» در طرح تفصيلي آن خطاهاي بسياري وجود داشت؛ تو گويي شکاف ميان حرف تا عمل و برنامه تا تحقق و اجرا هنوز نيز بم را رنج مي‌دهد. به گونه‌اي فقدان نفوذپذيري در بافت، همه‌شمول‌نبودن فضاهاي شهري، وجود اغتشاشات معمارانه، ساخت‌وسازهايي بر مبنايي که هرچه بود غير از نياز کاربران و شهروندان بمي بود، کمبود فضاهاي عملکردي در شهر و... از مشکلاتي بودند که بدون حل و توجه باقي ماندند. چه بسا دلايل آن نيز سليقه‌اي‌شدن کار و عدم نظارت صحيح بر نحوه عمليات پيمانکاران و ديگر ذي‌نفعان بود... اما کرمانشاه مي‌تواند و بايد از گذشته بياموزد و خطاهاي پيشين را تکرار نکند. اکنون مردمان اين خطه بايد با حفظ روحيه مشارکت جمعي در جهت احياي هويت شهري، بازتواني و همچنين تطبيق‌پذيري آن حين بازسازي بکوشند؛ چه، شرار قهر زمين را مي‌توان به آتش گرماي دوستي نيز بدل کرد. بايد گفت از مسائلي که در چنين شرايطي معمولا گريبانگير شهرها مي‌شود، ايجاد و افزايش سکونتگاه‌هاي غيررسمي است؛ سکونتگاه‌هايي که به دليل شرايط اقتصادي نمي‌توانند جذب هسته شهري شوند و همگي به نوعي قرار است در محدوده اقتصاد شهري روزگار بگذرانند. افراد به صورتي غم‌انگيز زندگي‌کردن در نقاط آسيب‌پذير شهري را مي‌پذيرند و محل‌هاي ابتدايي زندگي خود را بر پايه دلايلي مانند جنگ، مشکلات اقتصادي و در اين مورد بلاياي طبيعي ترک مي‌كنند. طبق آمار جهاني در حال حاضر ۴۳ درصد از جمعيت کشورهاي در حال توسعه در مناطق حاشيه شهر در سکونتگاه‌هايي غيررسمي زندگي مي‌کنند و اين آمار هر روز به‌ویژه در منطقه خاورميانه دچار رشد سرسام‌آور و غيرقابل‌کنترل شده است. سکونتگاه‌هايي که جابه‌جا آنها را «زاغه» مي‌شناسيم، طيفي از منزلگاه‌هايي هستند که شايد در آغاز نيز با هدف موقتي‌بودن ساخته و پرداخته شده ‌بودند؛ ولي به‌تدريج به طرزي نامهربانانه هم براي ساکنانش، هم براي کل شهر، مانند وصله‌اي بر جان شهر دوخته مي‌شوند!... و اين معمولا سرآغاز فراموشي است... فراموشي از طريق مسئولان شهري و مديران و معماران و... فراموشي براي شهرونداني ديگر که اين حاشيه‌ها را نمي‌بينند و شايد نمي‌خواهند ببينند. فقدان تأسيسات شهري مناسب و همچنين فقدان خدمات شهري همگي ويژگي مشترک چنين سکونتگاه‌هايي مي‌تواند شمرده شود. ويژگي‌هايي که خود در ادامه عاملي منفي خواهند بود براي رشد هرچه بيشتر تنش‌هاي روحي، چراکه شکاف عميق اجتماعي که آن هم به صورت ناگهاني به وجود آمده است، پيچيدگي‌ها و دشواري‌هاي تأمين خدمات را در پي دارد. «ابوت فرد» متخصص درباره سکونتگاه‌هاي غيررسمي براي چنين مجموعه‌هاي سکني‌گزيني انساني، بهبود مترقي فيزيکي تدارک ساختارها، برنامه‌ريزي خرد جامعه و دگرگوني فيزيکي از طريق برنامه کلي را راه چاره مي‌داند و معتقد است با درنظرگرفتن اين سه مورد در آخر مي‌توان به تحليلي دانش‌مدار براي توانمندسازي اين محيط‌ها دست يافت. نمونه چنين برخوردي را در گذشته در زلزله ورزقان آذربايجان شاهد بوديم. مسکن‌هایی که به حدي از اصول اوليه انسان‌مداري و جامعه‌شناسي افراد روستايي که به شغل دامپروري و کشاورزي مشغول‌اند، به دور بودند که هم‌اکنون بسياري از اين خانه‌هاي ساخته‌شده يا به وسیله ساکنانش طرد و ترک شده‌‌اند يا آنهايي نيز که باقي مانده‌‌اند، مدام شکايت از رسيدگي‌نکردن براي بهبود اوضاع می‌کنند و آنچه البته به جايي نرسد فرياد است؛ زیرا خشت اول گر نهد معمار کج/ تا ثريا مي‌رود ديوار کج. طبق اصل 31 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، دسترسي به مسکن مناسب حق هر خانواده ايراني محسوب شده است. تا قبل از دهه 60 سرمايه‌گذاري دولت‌ها در مقوله مسکن کم‌اهميت تلقي مي‌شد و انتظار مي‌رفت مقوله مسکن حاشيه‌نشينان از طريق بهبود وضعيت بازار و عوامل ديگر حل شود. با گذر زمان ديدگاه‌هاي اقتصادي و سياسي به اين موضوع تغيير کرده و مسئولان توجه بيشتري به مقوله حق مسکن کردند. در واقع پروژه مسکن مهر نيز طبق همين اصل 31 قانون اساسي در دولت وقت اجرا شد؛ اما همه اينها باز نتوانست مسکن مهر را با ما مهربان کند... . واقعيت اين است که آنچه در اجراي مسکن مهر يا پروژه‌هاي خانه‌سازي براي زلزله‌زدگان بعد از زلزله ورزقان صورت گرفت، هر آنچه بود از اصول بنيادي قانون اساسي که همان «متناسب‌بودن با نياز» است که فراموش شد. تلاشي که احساس درد را به «تأخير» مي‌سپارد، نه به «فراموشي»! در همين راستا لازم است در شرايط فعلي، براي بازسازي منطقي و اصولي سرپل ذهاب همه دست‌اندرکاران با مداقه‌اي جدي‌تر و عملي‌تر به موضوع احياي شهري و زندگي آن بپردازند. مديريت بحران در شرايط فعلي امري است که بر‌عهده مديران شهري، معماران و تک‌تک شهروندان گذاشته شده است. انتظار مي‌رود که وقتي بحثي مانند مسکن به ميان مي‌آيد، تمام ارگان‌ها و سازمان‌ها براساس دانش از افراد ذي‌صلاح براي اجراي طرح‌هايي که خود بعدها مشکلي براي شهر و جامعه ايجاد نمي‌کنند، دست به کار شده و همگي با هم در اسرع وقت براي ايجاد توازن و هماهنگي در سامانه بکوشند. زلزله با اينکه مي‌تواند به تقابل با پديده‌هاي انساني و عوامل انسان‌ساز پرداخته و سکونتگاه‌هاي انساني و همچنين سرمايه‌هاي بلندمدت براي توسعه و پيشرفت کشور را از بين ببرد؛ اما اگر با رويکردي استراتژيک به اين موضوع نزديک شويم، به طور قطع و يقين در درازمدت مي‌توان شرايط را به حالتي عادي و معمولا بهتر از قبل بازگرداند. با‌اين‌همه شرط اول و آخر تمام اينها اتخاذ رويکردي دانش‌بنيان و تدبير‌شده است؛ زیرا ارائه راهکارهايي غير‌استراتژيک حتي مي‌تواند در آينده سردردي عظيم و خلاصي‌ناپذير براي شهر و ساکنانش به بار بياورد. اين سردرد مي‌تواند از ساخت مساکني بي‌کيفيت که در برابر زلزله تاب نمي‌آورند، شروع شده و به ساخت ضرب‌الاجلي خانه‌هايي غير انسان‌مدار بدون توجه به نيازهاي کاربر که موجب متروکه‌ماندن بنا مي‌شود، نيز ادامه پيدا کند... يا آن‌چنان که منوچهر آتشي مي‌گويد: بر سينه‌اش «هنوز» مدال عقيق زخم... . در آخر بايد گفت، به اعتبار تعريف، آنچه در مديريت بحران اهميت دارد، توجه بر پنچ مقوله «سازماندهي»، «ارتباطات»، «تصميم‌گيري»، «شناخت عوامل بحران» و «طراحي» هستند. در اين معنا آنچه در شرايط فعلي مهم است، تحليل هر پنج مورد به صورت دقيق براي جامه عمل پوشاندن به مقوله بحران مديريت است. مديريتي که از دانش نشئت‌گرفته و در افق‌هاي پيش‌روي خود، مشکلات متعدد را نيز در نظر گرفته است؛ نه برخوردهايي سطحي و غيراصولي. باغي در من باقي‌ است آري از اين دريچه تنگ مي‌بينمش گاهي آن دوردست‌ها هنوز درختانش ايستاده‌اند و هنوز بهار را از دايره وسيع واژگانشان قلم نگرفته‌اند باغي در من باقي ا‌ست آري در قلب کوچک اين کويرِ وَلَع که هنوز از دريچه‌اي تنگ به چشم‌انداز چشم مي‌دوزد و صداي هم‌خواني نسيم و برگ را مي‌شنود و سايه‌اي براي آرميدن را زير چناري تنومند مي‌بيند باغي در من باقي‌ است آري مي‌بينَمت گاهي! پويان مقدسي

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.