کوروشی که نمیشناسیم
سکندر اماناللهی بهاروند: چند روز پیش روزنامه «شرق» (دوشنبه هشتم آبان 1396، صفحه 17) مقالهای با عنوان «حاشیههای روزی به نام کوروش» چاپ کرد که مطالعه آن سبب شد نگارنده این سطور که 30 سال تاریخ اجتماعی ایران را در بخش جامعهشناسی دانشگاه شیراز تدریس میکرده است، مطالبی به اختصار درباره این قهرمان تاریخ ایران و جهان بنویسد. اما در اینجا گفتارمان را با نقلقول از روزنامه «شرق» آغاز میکنیم: در کلام علامه طباطبایی همان ذوالقرنین ستودهشده در قرآن است و در اینستاگرام حسین اللهکرم، شخصی دروغین و جعلی که هیچ ردی از او در تاریخ نیست. گروهی از او با عنوان پادشاهی قدرتمند و دادگر یاد میکنند و گروهی میگویند درنهایت پادشاهی قدرتمدار و زورگو بوده؛ مانند همه شاهنشاهان دیگر. صحبت از کوروش هخامنش است؛ بنیانگذار و نخستین شاه از سلسله هخامنشیان که به گواه منابع تاریخی بین سالهای 559 تا 529 پیش از میلاد بر نواحی گستردهای از آسیا و به مرکزیت ایران حکومت میکرد. منشور حقوق بشر و آرامگاهی ساختهشده از سنگ با معماری خاص پلکانی از اصلیترین یادگاران بازمانده از او در عصر کنونی است. اولی در موزه ملی بریتانیا نگهداری میشود و دومی در پاسارگاد استان فارس واقع شده است،؛ جایی که گفته میشود مرکز فرمانروایی امپراتوری شرق تا غرب این پادشاه قدرتمند بوده است. با آنکه هزاران مقاله و کتاب از کوروش کبیر نام برده و از او به نیکی ياد کردهاند، مدتی است در ایران نغمهاي مبنیبر اینکه این شخصیت بزرگ وجود نداشته، نواخته میشود که چنین اقدامی جدل با تاریخ و ستمی نابخشودنی به تاریخ، فرهنگ و گذشته پرافتخار مردم این سرزمین است. اگر واقعا نوازندگان این نغمه زیانآور اینقدر از تاریخ چندهزارساله ایران ناآگاه ماندهاند، جای بسی تأسف است؛ اما اگر دانسته و آگاه از تاریخ این سرزمین، چنین مطالب کذبی را عنوان میکنند، مرتکب ستمی ناروا به تاریخ و فرهنگ مردم ایران شدهاند. آیا کوروش وجود تاریخی داشته است؟ اکنون این پرسش مطرح است که آیا کوروش وجود داشته یا شخصی افسانهای است. در پاسخ به این پرسش، شواهد تاریخی حاکی از آن است که بدون تردید نهتنها چنین شخصیتی وجود داشته است؛ بلکه منابع تاریخی از او به نیکی و سرافرازی یاد کردهاند. شواهدی که وجود این رادمرد ایرانی را تأیید میکنند، عبارتاند از: 1- آرامگاه و کاخهای پاسارگاد،2- کتیبههای کوروش در پاسارگاد، 3- الواح یافتشده در بابل (عراق)، 4- نوشته مورخان یونانی مربوط به 400 ق.م. بااینحال گذشت زمان باعث شد که ایرانیان بهتدریج سلسله پرافتخار هخامنشیان را که بنیانگذار ایران است، از یاد ببرند؛ چنانکه در کتابهای تاریخی و حتی شاهنامه فردوسی که در هزارو 500 سال گذشته نوشته شدهاند، از سلسله هخامنشیان نام برده نشده است. از آن گذشته، نهتنها هخامنشیان به بوته فراموشی سپرده شده بودند، حتی آثاری که از آنها به جا مانده، با نامهاي ديگري معرفی شدهاند. چنانکه برای مثال آرامگاه کوروش را با عنوان قبر مادر سلیمان و قدیمیترین ساختمان هخامنشیان در خوزستان (منطقه بختیاریها) را «مسجد سلیمان» و نیز آثار شهر «انشان»، پایتخت اول هخامنشیان (کوروش خود را کوروش انشانی نامیده) را که در نزدیک بیضا قرار داشته، اکنون با عنوان تپه هلیان یا ملیون شناخته میشود. مهمتر از اینها، معروفترین آثار هخامنشیان که یونانیان آن را پرسپولیس (شهر پارسها) مینامیدند، «تختجمشید» نام گرفته و مقابر سلاطین هخامنشی را هم «نقش رستم» مینامند. این وضع تا حدود دو قرن پیش ادامه داشت تا اینکه یک افسر جوان انگلیسی به نام هزی راولینسون که در زمان فتحعلیشاه قاجار مشاور ارتش بود و شاهزاده محمدعلی میرزای دولتشاه، را در اردوکشی همراهی میکرد، توانست از کتیبه داریوش در بیستون نسخهبرداری و سرانجام خط میخی را رمزگشایی و کتیبه را ترجمه کند.1 این کشف مهم باعث شد که باستانشناسان کتیبهها و الواحی را که در تختجمشید و جاهای دیگر به دست آمد، ترجمه کنند. به این شکل این کشف مهم باعث شد به گذشته پرافتخار خود پی ببرند. چنانکه اکنون اطلاعات وسیعی درباره هخامنشیان و حکومت پرافتخار آنان به دست آمده و مشخص شده است که مقبرهای که در پاسارگاد مقبره مادر سلمیان نامیده شده، همان آرامگاه کوروش کبیر است. پس از رمزگشایی خط فراموششده میخی و ترجمه متون بهجامانده از زمان هخامنشیان و نیز ترجمه کتابهای تاریخی بهجامانده از تاریخنویسان یونانی درباره هخامنشیان زمینه بازسازی تاریخ ایران در این برهه فراموششده فراهم شده؛ بهطوریکه در 200 سال گذشته کتب و مقالات فراوانی به وسیله اروپاییان و ایرانیان درباره سلسله هخامنشی و سلاطین مشهور آن مانند کوروش کبیر، داریوش و... نوشته شده است؛ اما مایه تأسف است که هنوز بعضی از هموطنان از چنین تحولاتی غافل ماندهاند. سیرت کوروش کبیر کوروش دوم ملقب به کوروش کبیر که مقدر بود بانی بزرگترین و قدرتمندترین امپراتوری جهان شود، ماکس مولو وان فقید در جلد دوم از مجموعه تاریخی کمبریج با عنوان «تاریخ ایران دوره هخامنشیان» ترجمه مرتضی ثاقبفر (انتشارات جامی، 1385، صفحه 259) درباره کوروش چنین نوشته است: [کوروش] در سال 598 ق.م به عنوان پسر کمبوجیه یکم و ماندانه دختر آستیاک [ایشتوویگو] به دنیا آمد، احتمالا دیرتر از سال 578 با کاساندان محبوبترین همسر خود ازدواج کرد که برایش کمبوجیه دوم، پسر و جانشینش را زایید؛ وقتی این زن درگذشت کوروش فرمان داد تا همه اتباعش به سوگواری بپردازند؛ برای بار دوم با آمیتیس ازدواج کرد؛ در سال 558 ق.م به تخت نشست؛ مادها را مغلوب و شاه آنها آستیاک را اسیر کرد و پایتخت ماد اکباتان (همدان) را در 550 ق.م. به تصرف درآورد؛ تسخیر هرکانیا (گرگان) و پارت در 549 ق.م؛ تسخیر بابل و اسارت شاه نبونید در 539 ق.م، مرگ در آن سوی جیحون هنگام کشتهشدن کوروش. کوروش در سال 529 ق.م. برای جلوگیری از تهاجمات ماساگاتهای کوچنشین در آسیای میانه در نبرد کشته شد. دیاکنوف شرح جالبی از وضعیت قوم وحشی نوشته است که در اینجا قسمتی از گفتههای او را نقل میکنیم: آنها در ماورای سیحون سکونت اختیار کرده بودند. در زمان کوروش هم احتمالا در همین نقاط میزیستهاند. بین ماساگاتها تشکیلات قبیلهای و ازدواج گروهی وجود داشته است. طبق اخبار نویسندگان باستانی در میان ماساگاتها امر فرمانروا با زنان بوده است. ماساگاتها مانند دربیکها پیرمردها را به قتل میرساندند. هردوت [446 ق.م] زندگانی ماساگاتها را به نحو جالبی توصیف کرده که ارزش دارد در اینجا تماما نقل شود. «عادت آنها به این قرار است که گرچه هریک از آنها زن میگیرد، همگی مشترکا از زنان یکدیگر استفاده میکنند. برای عمر انسانی قائل به حدی نیستند و هرکس خیلی پیر میشود تمامی خویشاوندان وی دورش جمع میشوند و او را به قتل میرسانند و او را با حیوانات متعددی که در همان زمان ذبح میکنند، میپزند و دستهجمعی به خوردن آن میپردازند. آنها هیچچیز نمیکارند و خوراک آنها از دامهای اهلی و ماهی است که به حد وفور از رودخانه [سیحون] تأمین میشود. از شیر نیز استفاده میکنند. از خدایان فقط به خورشید احترام میگذارند و برای او اسب قربانی میکنند». بنا به روایت هردوت ماساگاتها کوروش و سپاهیان او را با حیله و نیرنگ به داخل سرزمین خویش کشاندند و در همان موقعی که اردوی [اردوگاه؟] ماساگاتها به تصرف کوروش درآمد و ارتش وی از این پیروزی دلشاد بود، تمامی آنها را محاصره کرده مورد هجوم قرار دادند. در این نبرد، کوروش با سپاهیان زیادی که همراه داشت کشته شد. کوروش یکی از بزرگترین و برجستهترین شخصیتهای باستانی بود و در معاصران خود اثرات بسیار عمیقی باقی گذاشت. (تاریخ ایران باستان، انتشارات علمی فرهنگی، 1383، صفحههای 87-89.آوردن جنازه کوروش به پاسارگاد پییر بریان در کتاب «وحدت سیاسی و تعامل فرهنگی در شاهنشاهی هخامنشی. ترجمه ناهید فروغان، نشر اختران، 1386، صفحههای 253-252، درباره آوردن جسد کوروش به پاسارگاد چنین نوشته است: جانشین موظف بود جسد پدرش (پادشاه متوفی) را تا گور سلطنتی هدایت کند؛ این مراسم دارای اهمیت سیاسی فراوان و از خلال آن استمرار سلسله سلطنتی و حقوق ولیعهد ظاهر میشد. وقتی شاه در خارج از پارس جان میسپرد، معمولا جانشین تعیینشده مکلف بود برای ارسال جسد شاه در معيت ملازمان در ارابهای که به این منظور مهیا شده بود، اقدام لازم را به عمل آورد... . کتیاس مینویسد پس از مرگ كوروش و بازگشت سپاه، کمبوجیه جسد پدر را تحت مراقبت خواجه باگاتس به پارس فرستاد که در آنجا دفن شود. سیرت کوروش گزنفون حکیم یونانی در سده 40 قبل از میلاد در کتابی با عنوان «سیرت کوروش» که کتابی داستانی، تاریخی و سیاسی است، شخصیت کوروش را چنین توصیف کرد: چنانکه روایت کردهاند، پدر کوروش کبوجیه (کمبوجیه) پادشاه پارس و او از قوم پرسهايد بود که اصل و نسب خود را به پرسوس (پرسه) میرسانیدهاند. این قول هم مورد قبول است که مندانه (عنبرسیاه) دختر آستیاک پادشاه ماد مادر او بوده است. راجع به خود کوروش بنا بر تصنیفها و روایاتی که هنوز در مشرقزمین متداول و جاری است، میتوان گفت که پروردگار او را علاوه بر خوی نیکو، روی نیکو نیز داده و پول و جانش را به سه ودیعه والا، «نوعدوستی»، «دانایی» و «عز و نیکی» سرشته بود. او در راه ظفر و سرافرازی هیچ مشکل طاقتفرسا را و هیچ خطری را بزرگ نمیپنداشت و چون از چنین امتیازات خداداد جسمانی و روانی برخوردار بود، خاطره و نامش تا امروز در دلهای بیدار مردم روزگار پایدار و باقی است. بهراستی او طبق آیین و عادات پارسیان پرورش یافته بود و علاوهبر قواعد و آیین مزبور که مانند سایر جاها ضامن خیر و صلاح عام است، باید خاطرنشان کرد که راه و رسم اصلی این قوم بهمراتب برتر از رسوم و قواعدی است که اقوام دیگر دارند. (سیرت کوروش، ترجمه وحید مازندرانی، شرکت سهامی کتابهای جین، 1350، صفحههای 4 - 5). پیشنهادها امید است این شرح مختصر اولا هموطنانی را که به هر دلیل از وجود کوروش کبیر و سلسله هخامنشی بیخبر ماندهاند، آگاه کند. دوم آثار بهجامانده از هخامنشیان میتواند در صورت توجه به این آثار ازجمله آرامگاه کوروش و تختجمشید و بهرهبرداری درست منبع درآمدی عظیم از طریق جلب گردشگران خارجی باشد. سوم، امید نظام آموزشی (دبستان، دبیرستان و دانشگاه) توجه بیشتری به تاریخ و فرهنگ گرانمایه ایران باستان کنند. چهارم امید است وسایل ارتباط جمعی بهویژه صداوسیما برنامههایی در ارتباط با معرفی آثار باستانی و تاریخ ایران باستان تهیه کنند تا هموطنان با تاریخ پرافتخارشان آشنایی پیدا کنند و پنجم پیشنهاد میشود روز کوروش کبیر نهتنها به رسمیت شناخته شود، بلکه به همین مناسبت جشنی برگزار شود. بدون تردید چنین اقداماتی میتواند در افزایش اعتبار بیشتر ایران مؤثر باشد. آرامگاه کوروش کبیر در پاسارگاد آریان، مورخ یونانی مینویسد: بر قبر کوروش این کلام خود او به خط میخی منقور شده بود: «ای آدمیان، من کوروش فرزند کمبوجیهام، پارسیان را قدرت فرمانروایی دادهام، سرور آسیا شدهام، این مشتی خاک را که گور من است از من دریغ مدارید». پینوشت: 1-سفرنامه راولینسون: گذر از زهاب به خوزستان، ترجمه سکندر اماناللهی بهاروند، تهران: آگاه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.