|

جايي دور از حرفه، جايي دور از مردم

نوا توکلي‌مهر. شهرساز

«بعدازظهر است. بازديدکنندگان به‌تدريج به گالري مي‌رسند. فراخوان و دعوت‌نامه‌ها، حاکي از برگزاري يک نمايشگاه از آثار هنرمندان شاخصي مانند عباس كيارستمى، آيدين آغداشلو، مسعود عربشاهى، حسين زنده‌رودى و... است. اولين چيزي که در بدو ورود توجه همگان را جلب مي‌کند، ميزي است که در وسط سالن جانمايي شده و روي آن خوراکي‌هاي مختلف و لوازم پذيرايي چيده شده است. ميهمان‌ها دعوت به خوردن و آشاميدن مي‌شوند، موسيقي در حال پخش‌شدن است و فضايي مابين میهماني و نمايشگاه، مخاطبان را هرچه‌بيشتر به گپ و گفت‌وگو با يکديگر تشويق مي‌کند؛ گويي فراموش کرده باشند که براي بازديد از يک نمايشگاه در آنجا حاضر شده‌اند؛ - میهماني تا چه ساعتي ادامه دارد؟ - آيا مقدور هست دوستانم را به اين ضيافت دعوت کنم؟ - چرا تعداد کاسه براي ماست و خيار کم است؟ ممکن است اضافه کنيد؟ در پس اين فضاي گپ‌وگفت و خوش‌گذراني، تابلو‌هايي به ديوار گالري نصب شده که روي آنها با پارچه‌هايي سفيد پوشانده شده است. کسي چندان در تکاپوي کشف اين تابلو‌هاي مستتر نيست. اندک کساني که با اين هدف دست‌کم دوساعتي را در انتظار رونمايي از آثار در آنجا سر کرده بودند، يکي‌يکي لب به گله مي‌گشايند؛ فردي بعد از اينکه درمي‌يابد رونمايي در کار نيست، با ناراحتي و ناسزاگويان گالري را ترک مي‌کند. شخص ديگري که از اردبيل تنها براي بازديد از اين آثار خود را به تهران رسانده است، اصرار مي‌کند که با کنارزدن پارچه‌ها بتواند آنها را تماشا کند. کم‌کم ايده کنارزدن پرده‌ها به ديگر مخاطبان سرايت مي‌کند و به شکلي غيرقابل‌كنترل، مراسم پارچه‌بازى خودجوش شروع مي‌شود. شدت هيجان بازي تا آنجاست که اثر كيارستمى از ديوار سقوط مي‌کند، اثر غلامحسين نامى آسيب ديده است و فردى دارد بر شيشه اثر زنده‌رودى يادگارى مي‌نويسد...». پرفورمنس مورد روايت، کاري بود از «مهران رحيم‌زاده‌راد»، هنرمند و کيوريتور جوان که در گالري آرياي تهران در ارديبهشت سال 1391 برگزار شد. هدف اين پروژه، نقد خودخواسته مخاطب هنرهاى تجسمى، همچنين «نقد گالرى گردان» از روش ايجاد موقعيتى دوگانه بين «نمايشگاه هنر» و «میهمانى هنرمندان» بوده است. يکي ديگر از هنرمندان نويسنده و فعال در هنرهاي ديداري و اجرائي و پژوهشگر حکمت و فرهنگ ايران، معتقد است: «ما اساسا خودمان مخاطب خودمان هستيم؛ در يک دايره محدود هنرمندان و در تعداد محدودي نمايشگاه و گالري، به نوبت آثاري را به معرض نمايش مي‌گذاريم، اما عمده مراجعه‌کنندگان به اين محافل، خودمان هستيم که بيشتر براي ديدار يکديگر به بازديد اين رويدادها مي‌رويم و عملا ارتباط معنادار، تأثيرگذار و دوسويه بين هنرمند و متن جامعه رخ نمي‌دهد. اين گفت‌وشنود‌ها خبر از نوعي حديث نفس جاري در جامعه هنري و روشنفکري مي‌دهد که نگارنده معتقد است با کمي تأمل، مي‌توانيم اين پديده را به جامعه معماران و شهرسازان نيز تعميم دهيم. «بهرام شيردل»، معمار مطرح ايراني، در مصاحبه جنجالي خود با روزنامه «شرق» در بيست‌ونهم خردادماه 1395 عنوان مي‌کند: «امروز دغدغه من اين است که رابطه معماري با اجتماع چيست؟ معماري چه کاري براي اجتماع مي‌کند و چه کاري نمي‌کند؟ در حقيقت معناي معماري و کاربرد آن براي اجتماع چيست؟... معماري و شهرسازي نه‌تنها در قرن بيست‌ويکم، بلکه در طول ادوار تاريخي، همواره با اقتصاد، اجتماع، جغرافيا و تاريخ رابطه داشته است. برخلاف آنچه در ايران به معماري نسبت مي‌دهند؛ يعني يک رشته فني و مهندسي، معماري در طول اين اعصار در جهان تعريف گسترده‌تر و ميان‌رشته‌اي‌تري داشته و دارد. معماري نه‌فقط علم مهندسي نيست، بلکه آمده تا براي زندگي مردم يک جايگاه تعريف کند. معماري بايد بتواند يا بکوشد شهر را بسازد و به مردمش اين جايگاه را بدهد». ما متخصصان، به ستايش «راز جاودانگي کريستوفر الکساندر» مي‌پردازيم که سعي دارد به ما يادآوري کند که شهرسازي نيکو نه با قوانين و ضوابط، بلکه با زبان مشترک بين طراحان و مردم، متجلي خواهد شد. ما همواره يوهاني پالاسما را ستوده‌ايم؛ به‌عنوان معماري که تلاش مي‌کند به خوانشي ژرف از معماري و محيط آن دست يابد؛ تا از يک‌سو از سطحي‌نگري‌ها و تبختر معماري مدرن دوري جويد و از سوي ديگر، چشم‌اندازي نو بر سويه‌هاي وجودي انسان و فضا بگشايد، اما اين استنادهاي زينت‌بخشِ سخنراني‌ها، محافل و مقالات و يادداشت‌هاي ما، تا چه اندازه در عينيت فضاي مصنوع شهرها راهگشا بوده است؟ فضاي مصنوعي که در يک مراوده صميمانه بين طراحان و مردم شکل مي‌گيرد و توسعه عقلاني مي‌يابد؟ آنچه در عمل رخ مي‌دهد، به زعم نگارنده، کوشش‌هايي است که در آکواريوم آتليه‌هاي طراحي، به خلق تک‌بناها يا محوطه‌هاي شاخص التفات بيشتري دارد تا ترغيب زيست‌پذيري و مردم‌وارگي در معماري بافت‌ها، سکونتگاه‌ها و مکان‌هاي شهري. به نظر مي‌رسد محصول اين تکاوري‌هاي قهرمانانه، به‌مثابه حديث نفس در مسابقات، نمايشگاه‌ها و گالري‌ها و در معرض نمايش‌هاي درون‌حرفه‌اي، مورد تحسين يا گاه نقد خودمان از خودمان قرار مي‌گيرند؛ اتفاقي شبيه به آنچه که در داستان مطلع اين نگاشته، از پرفورمنس مهران راد روايت شد. اما زبان مشترک با مردم داشتن، از طراحان مبارزاني خواهد ساخت که فراتر از خلق فرم‌ها، در شمايل عنصر وحدت‌بخش مابين همه ذي‌نفعان در شهر، از مردم تا حکمروايان، ايفاي نقش مي‌کنند، چراکه معماري و شهرسازي زنده و پويا، فقط از طريق جرياني ممکن است که در آن مردم به‌عنوان بهره‌برداران در آفرينش الگوها با متخصصان هم‌کلام باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.