گفتوگو با مرجان پورغلامحسين، کارگردان «پرواز شماره ۷۴۵»
آدمها براي اولينبار در محلهشان عاشق ميشوند
گروه هنر: مرجان پورغلامحسين از سال 83 در عرصه نمايش عروسکي فعاليت ميکند. او تابهحال نمايشهاي «من بايد برم خيلي ديرم شده»، «نور»،«تشپ کال» و «قطار ساعت 7:45» را کارگرداني کرده و در جشنواره نمايش عروسکي بهعنوان مدير امور بينالملل جشنواره حضور دارد. «پرواز شماره 745» براي اولينبار در همين جشنواره روي صحنه رفت که مورد تقدير قرار گرفت. اين نمايش در جشنواره فجر هم بهعنوان اثر برگزيده در زمينه دفاع مقدس برگزيده شد، در هلند هم روي صحنه رفت و بهعنوان بهترين اثر جنگي مورد تقدير قرار گرفت. زمستان امسال هم در اتريش به صحنه ميرود. اين نمايش درباره زن جواني است که بعد از 30 سال مهاجرت به ايران برميگردد و خاطرات کودکي خود را دوره ميکند. اين نمايش تا 24 آبان در تالار سايه مجموعه تئاتر شهر روي صحنه است.
ايده اوليه نمايش که از طرف هادي حجازيفر داده شده، چه بود؟ ذهنم درگير قصهاي بود که شايد از زندگي برادرم الهام گرفتم؛ جواني که در حين جنگ، ايران را ترک ميکند و سالها بعد برميگردد، درحاليکه منتظر است همهچيز مثل قديم باشد. انگار که جنگ فاجعهاي است که زندگي همه را تحتتأثير قرار ميدهد، نهفقط آنهايي که در خط مقدم ميجنگند و خانوادههايشان، نهفقط کساني که زير موشکبارانند، حتي کساني که در جنگ نيستند، اما همچنان از تأثيراتش بينصيب نميمانند. در ابتداي نگارش متن، صحنه اول نمايش را نوشته بودم و فرم کلي ماجرا هم معلوم بود. معمولا در روند نوشتن، متن را براي اطرافيانم که صاحبنظر هستند، ميخوانم و نظرشان را ميپرسم. صحنه اول را براي هادي خواندم و گفتم ماجراي دختري است که از کانادا به تهران برميگردد تا خانه پدرياش را بفروشد و در مسير ياد خاطرات کودکياش ميافتد، بهخصوص پسري که از او خيلي بزرگتر و يك جورهايي عاشقش بوده. هادي پرسيد، خب وقتي پسر را ببيند چهکار ميکند؟ و من نميدانستم. پرسيد دختر کي ايران را ترک کرده، گفتم اوايل جنگ، وقتي بچه بوده، گفت خب دختري که با خانوادهاش از جنگ فرار کرده، چطور ميتواند، تحتتأثير جنگ قرار بگيرد؟ چهچيزي ممکن است، آن دختر را به جنگي که نديده متصل کند؟ اين سؤالي بود که ذهن من را درگير کرد و بيشتر راجع به آن گپ زديم و نتيجه شد نمايشنامه «پرواز شماره 745». يعني اين ايده بر اساس خاطرات شخصي شکل گرفته بود؟ بخش عمدهاي از اتفاقات بر اساس خاطرات شخصي خودم است. به شکل خاص، صحنه زيرزمين در حين بمباران خاطره يکي از دوستانم بود که هميشه براي ما تعريف ميکرد، اما بقيه اتفاقات خاطرات کودکي خودم است. گويا با الهام از شخصيتهاي واقعي اين نمايشنامه را نوشتيد، چطور تصميم گرفتيد خانهها و محل را بر اساس مکانهاي واقعي طراحي کنيد؟ تمام شخصيتها با همان اسامي واقعي هستند، خيلي از آنها ديگر زنده نيستند و خيليها هم مهاجرت کردند، اما تمام شخصيتها با همان خصوصيات وجود داشتهاند. در محلههاي مختلفي که ما زندگي ميکرديم، اهالي هرکدام از اين خانهها همسايههاي ما بودند. زماني که متن نوشته شد، آن را به رودابه کاشاني، طراح صحنه نمايش، دادم و از او پرسيدم چه پيشنهادي دارد؟ رودابه بعد از خواندن متن گفت آنقدر همهچيز واقعي و زنده است که بايد صحنه هم بر همين اساس باشد. پيشنهاد اوليه اين بود که با عکسهاي اينترنتي خانهها طراحي شوند، اما بعد رودابه در سطح شهر عکاسي کرد، مخصوصا از منزل شهيد مهدي رجببيگي عکس گرفت. ما به اين نتيجه رسيديم که استفاده از خانهها و مکانهاي واقعي ميتواند، باورپذيرتر باشد. مخصوصا همان بنبست بهار که براي من دو وجه تسميه دارد. خانه ما در اصفهان در فاصله شش تا 10 سالگي من در کوچه بنبستي به اسم ساسان بود که پنج خانه داشت و ما بچهها از صبح تا شب در آنجا بازي ميکرديم. درعينحال بنبست بهار، بنبست عجيبي در همدان بود که منزل پدربزرگم در آنجا قرار داشت. يکي از طولانيترين بنبستهايي بود که در عمرم ديدم. بيش از 60 خانه در آن کوچه ساخته شده و خانه پدربزرگم هم در انتهاي بنبست بود. تابستانها آنجا هم براي من و همه بچههاي محل بهترين شهربازي بود. چه زماني نوشتن نمايشنامه به اتمام رسيد و چندبار آن را بازنويسي کرديد؟ نه درخصوص اين متن، هر نمايشنامهاي را که مينويسم، روزها به آن فکر کردهام. به همين خاطر وقتي پاي لپتاپ مينشينم، يکسره تايپ ميکنم تا تمام شود. از اين لحاظ نوشتن متن چهار ساعت طول کشيد، اما در ذهنم چيزي نزديک به دو ماه درگير قصه بودم. فکر ميکنم سهبار نمايشنامه بازنويسي شد، البته در مورد جزئيات، نه به شکل کلي. حضور اقليتهاي ديني از کجا به نمايش اضافه شد؟ من در اصفهان و در محله جلفا به دنيا آمدم. جلفا محله ارامنهنشين اصفهان است و طبعا کودکي من با دوستان و همسايههاي ارامنه گذشته و خاطرات بسيار روشن و واضحي از آنها دارم. آقاي هايراپتيان واقعي، پارکينگ منزلش را تبديل به بقالي کرده بود و مايحتاج محل از آنجا تأمين ميشد. ما بچهها پيشش حساب دفتري داشتيم. در دوران جنگ که خوراکي و تنقلات خيلي تنوع نداشت، نزديک ژانويه، بقالي آقاي هايراپتيان پر ميشد از شکلاتهاي خانگي و کيکهاي خوشمزه که طبعا تمام دنياي بچههاي کوچه بود. به شکل خاص، آقاي هايراپتيان و خانوادهاش در روزهاي جنگ نقش مهمي در خاطرات من دارند و اگر بخواهم از آن روزها حرف بزنم، حتما از آنها ياد خواهم کرد. چطور به اين ايده رسيديد که خاطرات اين شخصيت را به صورت تصويري به نمايش بگذاريد؟ در حين نوشتن، مدام تصاوير مختلفي از کودکي و خانههاي مختلفي که در آن زندگي کرده بوديم؛ از همبازيها و البته اتفاقاتي که ميافتاد، برايم زنده ميشد. به اين نتيجه رسيدم که اين خاطرات قابليت تصويريشدن هم دارند و ميتوانند تصاوير جذابي داشته باشند. چيزي که در اين محل روي آن خيلي تأکيد ميشود، عاشقپيشگي بچههاي محل است. چرا روي اين مسئله تأکيد کرديد؟ فکر ميکنم اولين تجربه عاشقي در ذهن همه آدمها در محلهشان ثبت ميشود، چون اولين تجربه توجه به آدم غريبه را در آنجا دارند. من همسنوسال شقايق بودم که براي اولينبار عاشق شدم. تأکيدي روي اين ماجرا نداشتم، اما مدام خودم و اطرافيانم را به ياد ميآوردم که چه رفتارهايي داشتند. شايد آنموقع درکي از ردکردن برگ خشک لاي دفتر نداشتم، اما الان ميدانم که چه خبر بوده و اينکه خب البته عاشقي هم در آن دوره شکل متفاوتتري داشت. از نوشتن روي ديوار و پاروکردن برف جلوي منزل تا انداختن گل سرخ در مسير، تنوع داشت و خب در کودکي اين نشانهها بيشتر به چشم ميآمد. ايده استفاده از ميکروتئاتر براي اجراي اين نمايش از کجا شکل گرفت؟ ايده اصلي اجرائي از بازي کودکان گرفته شد. اينکه کودک در تنهايي خود دنيايي ميسازد، جاي همه حرف ميزند و جاي همه بازي ميکند. به همين خاطر اجراي ميکروتئاتر به شکلي که بتوانيم همه خانهها و تمام کوچه را داشته باشيم، نزديکترين ايده بود، البته که اصرار داشتم نمايش مونولوگ و کاملا تعريف خاطره باشد. در اجراي جشنواره عروسکي که اولين اجراي اين نمايش بود، خودم تمام عروسکها را بازي ميدادم و همزمان خاطرات را تعريف ميکردم، اما بعدا با توجه به تغييراتي که در جزئيات کار شکل گرفت و حجم کار بيشتر شد، ترجيح دادم که گلنوش طاهري و بيتا بهارلو، عروسكگرداني را برعهده بگيرند و خودم در گوشهاي از صحنه باشم. طراحي و ساخت عروسکها و دکور چقدر زمان برد؟ فکر ميکنم بيش از سه هفته طول کشيد. خصوصا اينکه ما مجبور شديم، چندينبار اندازها و شکل کلي دکور را تغيير بدهيم تا هم براي فيلمبرداري مناسب باشد و هم براي بازيدادن عروسکها. عروسکها را هم که يک تيم پنجنفره درست کردند و با توجه به ميزانسن صحنهها از هر شخصيت حداقل سه عروسک ساخته شده تا در موقعيتهاي مختلف استفاده شود. عروسکها با قالب گچي ساخته شدند و تلاش شد جزئيات تا حد امکان رعايت شود. در هنگام گفتن خاطرات محله و ترسيم خانهها، هر خانه کمکم به دکور نمايش اضافه ميشود؛ بهتر نبود دکور به طور کامل چيده ميشد و با حرکت دوربين به مرور تصوير اين خانهها را ميديديم؟ من ترجيح دادم که از چشم شقايق، محله را کشف کنيم؛ يعني براي اولينباري که شقايق وارد کوچه ميشود، خانهها به ترتيبي که او آنها را کشف ميکند، ديده شوند و بعد در پايان نمايش هم، خانهها يا برجهايي که شقايق آن را نديده و نميشناسد وجود ندارند و ما آنها را نميبينيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.