آیا رؤیای تقویت دموکراسی به وسیله رسانههای اجتماعی بر باد رفته است؟
الگوریتمهای نفرتانگیز1
حسین کرمانی*: رسانههای اجتماعی چه تأثیری بر سیاست دارند؟ پاسخ به این پرسش ساده و سرراست نیست. برای رسیدن به یک پاسخ قانعکننده باید عوامل مختلف را در نظر گرفت، اما باید همواره به خاطر داشت که هیچ پاسخ قطعیای برای این پرسش وجود ندارد. فارغ از اینکه در کدام بستر اجتماعی- سیاسی و دوره تاریخی این پرسش را مطرح کنیم، برخی رئوس اصلی برای پاسخدادن به پرسش آغازین وجود دارد که تلاش میکنم در این نوشته به آنها اشاره کنم. هدف این نوشته تنها اشارهای گذرا به این موارد است تا هنگام تلاش برای یافتن پاسخ آنها را در ذهن داشته باشیم و نه یافتن پاسخی برای روشنکردن رابطه رسانههای اجتماعی و سیاست. ظهور و فراگیرشدن اینترنت، خوشبینیهای زیادی را برای تقویت و همگانیشدن سیاست پدید آورد. محققان زیادی در ابتدا بر این عقیده بودند که اینترنت میتواند به احیای آنچه که هابرماس «حوزه عمومی» نامیده بود منجر شود. درواقع، تکیه آنها بر قابلیت مشارکت همه افراد در ارتباطات افقیای بود که در فضای مجازی شکل میگرفت. کاهش هزینه دسترسی به اطلاعات و ارتباطات، ایجاد فرصتهای جدید برای مشارکت از طریق ایجاد گروههای تازه، افزایش مشارکت
دموکراتیک و ایجاد منفذهایی برای رسوخ در شبکههای سیاسی، ازبینرفتن مرزهای جغرافیایی و ازبینرفتن تفاوتهای ناشی از هویتهای مختلف مبانیای بود که محققان را به تدوین فرضیه بسیج واداشت. فرضیه تقویت در نقطه مقابل، حامی این ایده بود که اینترنت نمیتواند مشارکت سیاسی را به طور معناداری تغییر دهد، چراکه تکنولوژیهای جدید حامی قدرت سیاسی موجود هستند و شخصیتها و سازمانهای مؤثر که در فرایندهای سیاسی فعال هستند، این قدرت را دارند که توزیع، طراحی و استفاده از تکنولوژیهای جدید را بهگونهای سامان دهند که از عقاید آنها حمایت کند. هرچند شواهد زیادی برای تأیید این فرضیه در دست است، خصوصا نمیتوان نقش رسانههای اجتماعی در جنبشهای سیاسی سالهای گذشته در نقاط مختلف جهان مانند بهار عربی یا جنبش اشغال «والاستریت» را نادیده گرفت، اما در سالهای اخیر و خصوصا بعد از انتخابات ریاستجمهوری آمریکا در سال 2016 تردیدهای جدی درباره توان رسانههای اجتماعی برای تقویت و همگانیکردن مشارکت سیاسی به وجود آمد، اما مسئله به همینجا ختم نشد؛ حالا بحث بر سر تأثیر منفی رسانههای اجتماعی بر سیاست و خصوصا دموکراسی در جوامع غربی است، اما
رسانههای اجتماعی چگونه چنین تأثیر منفیای را بهجا میگذارند؟ اینجاست که نقش الگوریتمها در انتشار اخبار جعلی مورد توجه قرار میگیرد. هرچند نقطه آغاز ایجاد و نشر اخبار جعلی به انتخابات آمریکا برنمیگردد، اما این انتخابات موجب شد توجه همگانی به این مسئله جلب شود. فیسبوک اعلام کرده است احتمالا 146 میلیون کاربر در جریان انتخابات آمریکا، اطلاعات غلطی2 را که از سوی روسیه در آن منتشر شده است دیدهاند. یوتیوب انتشار هزارو 108 ویدئو و توییتر نیز ایجاد 36هزارو 746 حساب کاربری از سوی روسها را تأیید کردهاند (اکونومیست، چهار نوامبر 2017). حجم اطلاعات غلط منتشرشده در رسانههای اجتماعی به حدی بود که نمیتوان تأثیر آن را بر نتایج انتخابات آمریکا نادیده گرفت و همین باعث توجه زیاد به این مسئله شده است. پرسش اصلی اینجاست که اطلاعات ناصحیح چگونه منتشر میشوند؟ مگر این اطلاعات پیش از این ایجاد نمیشدند؟ پس چرا انتشار آنها در رسانههای اجتماعی اینچنین مورد توجه قرار گرفته است؟ در اینجا باید به قابلیتها و ویژگیهای رسانههای اجتماعی توجه کرد. در هر دقیقه حجم زیادی از اطلاعات در رسانههای اجتماعی تولید میشود. کاربران
در این میان تلاش میکنند هرچهبیشتر توجه دیگران را جلب کنند (امری که با نظریه نمایش گافمن تبیین میشود و موجب شکلگیری اقتصاد توجه3 شده است) و یک راه برای این کار، توجه به دیگران است. بنابراین کاربران با کردارهای خود مانند پسندکردن4، اشتراکگذاری، نظردادن و... نشان میدهند که به چه مطالبی علاقه دارند. الگوریتمهای هر رسانه با جمعکردن اطلاعات مربوط به هر کاربر، بعد از مدتی تنها اطلاعاتی را برای او به نمایش میگذارند که «تصمیم میگیرند» کاربر آنها را دوست دارد. این کار برای اجتناب از بمباران کاربر با حجم زیاد اطلاعات است، اما الگوریتمها نمیتوانند اخبار درست را از اخبار جعلی تفکیک کنند، بنابراین افراد ذینفع با ایجاد اطلاعات غلط و اطلاعات ناصحیح5 بر اساس علایق کاربران موجب میشوند افراد تنها این دادهها را مشاهده کنند. بهاینترتیب بعد از مدتی کاربران در حبابی از اطلاعات و اخبار جعلی که آنها را واقعی میدانند گرفتار میشوند6. این روندی است که رسانههای اجتماعی از طریق آن دموکراسی را تهدید میکنند، اما هنوز هم میتوان راه نجاتی برای رسانههای اجتماعی جستوجو کرد. تلاش میکنم در برخی یادداشتهای آتی بیشتر
به مسئله الگوریتمها و تأثیر آنها بر سیاست و همچنین راهکارهای فراروی رسانههای اجتماعی برای خلاصی از این مخمصه بپردازم.
* دانشجوی دکترای علوم ارتباطات اجتماعی
دانشگاه تهران
پینوشتها:
1- عنوان یادداشت از فیلم The Hateful Eight برداشت شده است. 2- Disinformation
3- Attention Economy 4- Like
5- Misinformation 6- لی پرایزر در سال 2011 اصطلاح Filter Bubble را برای این روند ابداع کرد و شرح داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.