|

آرمان خودبسندگي در عرصه عمومي

در نظم‌هاي سياسي و ايدئولوژي‌هاي مختلف، حوزه خصوصي و حوزه عمومي معاني مختلفي دارد و برداشت‌هاي متفاوتي از آن صورت مي‌گيرد. در دولت‌شهرهاي خودگردان جهان باستان، حوزه توليد خصوصي ملال‌آور و پرزحمت شامل دور كمرشكن و بي‌پاياني از كار كشاورزي و حوزه مصرف هم عقب‌مانده بود. از سوي ديگر، قدرت سياسي مجلس‌هاي دموكراتيك باستان عملا نامحدود بودند و تقريبا در هر زمينه‌اي اختيار قانون‌گذاري داشتند. همه فعاليت‌هاي خصوصي،‌ حتي انتخاب شغل يا همسر، يا چگونگي تربيت فرزندان، يا حتي نوع ظروف سفالي كه در خانه استفاده مي‌شد، تحت‌نظر و مراقبت عمومي بود. اين قدرت را شهروندان در مجلس نيز مستقيم اعمال مي‌كردند و احساس لذت و غرور بسياري به آنها دست مي‌داد كه فراتر از هر لذتي در زندگي خصوصي بود. ازاين‌رو نامعقول به نظر نمي‌رسيد كه شهروندان بخواهند عملا «نوكر ملت» باشند، ‌يعني اين بها را بپردازند تا بتوانند هستي عمومي پيدا كنند و شهروندان كاملا فعالي شوند چراكه در دموكراسي‌هاي باستاني، شهروندي يك شغل تمام‌وقت بود و اختيارات اجرايي واقعي و مستقيمي به شخص مي‌داد. ولي در دوران مدرن ديگر هيچ جمعيتي حاضر نيست به طور جدي و مستمر، هستي خصوصي خود را به‌گونه‌اي كه در دموكراسي‌هاي باستاني معمول بود تابع مقتضيات سياسي كند، چون براي انسان مدرن، خير خصوصي بر خير ساحت عمومي مقدم است و بايد هم اين‌گونه باشد. رابطه و معاني و بحث‌هاي پيرامون حوزه خصوصي و عمومي متفاوت آنچنان متنوع و گوناگون‌‍‌اند كه گنجاندن همه آنها در يك كتاب كوتاه نمي‌گنجد. درعوض كتاب كم‌حجم «خير عمومي و خير خصوصي» مجموعه چند مقاله است كه تاريخ اجتماعي رابطه امر خصوصي و عمومي را از جمهوري رم باستان تا جوامع ليبرال امروزي دنبال مي‌كند. حسن افشار مترجم كتاب يادداشت كوتاهي نوشته و در آن آراي ريموند گويس نويسنده كتاب را شرح داده است. معروف‌ترين اثر گويس كتاب «فلسفه و سياست واقعي» (رئال‌پلتيك) است. او در اين كتاب هر دو نظر غالب در دو قطب فلسفه سياسي نيمه دوم قرن بيستم يعني آراي رابرت نوزيك و جان رالز را بر اين پايه كه بناي براهين‌شان را بر فرض‌هايي موهوم نهاده‌اند به چالش مي‌كشد. نوزيك كتاب پر‌آوازه‌اش «بي‌دولتي، دولت، آرمان‌شهر» را با اين گزاره به زعم او بديهي آغاز مي‌كند كه «فرد حقوقي دارد و هيچ‌كس يا گروهي نمي‌تواند رفتاري با او بكند كه باعث نقض آن حقوق شود» و رالز در كتاب «نظريه‌اي در باب عدالت» همه نظريه‌اش را بر «حجاب جهل» يا پرده‌اي استوار مي‌كند كه فرد در پس آن از عالم و آدم بي‌خبر است. كتاب «خير عمومي و خير خصوصي» نقدي است بر انگاره ليبرال‌دموكراسي امروزي بر جدايي مطلق بين حوزه امر خصوصي و امر عمومي و درواقع متن گسترده يك سخنراني نويسنده در سال 1999 است با عنوان «بي‌شرمي، معنويت و خير مشترك» كه در فصل اول كتاب آمده است. اين مقاله درباره شيوه زندگي ديوژن سينوپي است؛ فيلسوف كلبي كه در سده چهارم پيش از ميلاد مي‌زيست و‌ عادت داشت در بشكه زندگي كند. (طرح جلد كتاب نيز تابلوي ديوژن اثر جان ویلیام واترهاوس است) بي‌اعتنايي ديوژن به فضاي عمومي و شيوه پوشش و كارهاي غيرعادي او از نظر مردم اهانت‌آميز تلقي مي‌شد. بي‌اعتنايي ديوژن به اصل آداب‌داني و حرمت‌نگه‌داري را ناشي از دلبستگي او به آرمان خودبسندگي فردي دانسته‌اند. اما دست‌كم سه راه اصولي براي رسيدن به اين خودبسندگي وجود دارد. يك راه كاستن از نيازها و اموال است تا انسان صرفا با تلاش خود بتواند به آساني آنها را برآورده كند. راه دوم افزودن به قدرت خويش است. راه سوم اين است كه اين دو را تركيب كرد. روشي كه ديوژن در پيش گرفته بود راه سوم بود. او معتقد بود كه برآوردن اين اميال و نيازهاي «طبيعي» نسبتا آسان است و حساب آنها را بايد كاملا جدا كرد از حساب نيازها و اميالي كه قراردادي‌اند يعني نيروهايي كه جامعه آنها را در ما ايجاد مي‌كند. گرسنگي يك نياز طبيعي است و با هر خوراكي كه در دسترس باشد رفع مي‌شود ولي ميل به غذاخوردن در ظرف چيني يك ميل قراردادي است. جان استوارت ميل و جان ديويي دو انديشمندي هستند كه آراي آنها رويكرد كلي ليبراليسم را به حوزه‌هاي عمومي و خصوصي به‌روشني نشان مي‌دهد. ميل قويا به شيوه نگرشي به امور عمومي/خصوصي معتقد است كه ملاك را در تفاوت نوع كنش‌ها مي‌بيند. كنش خصوصي كنشي است كه تنها كنشگر را تحت‌تاثير قرار مي‌دهد و كنش عمومي كنشي است كه در ديگران نيز اثر مي‌گذارد. ميل ظاهرا بيشترين اهميت را به تصحيح اين تفاوت مي‌دهد. ولي آيا او موفق به تصحيح آن مي‌شود؟ «آيا عمل ديوژن در بازار آتن تنها روي خود او اثر مي‌گذاشت يا ديگران را هم تحت‌تأثير قرار مي‌داد؟ خصوصي بود يا عمومي؟» (ص 60) در نظر گويس این باور که مرز روشنی میان عمومی و خصوصی وجود دارد و این مرز از اهمیت فلسفی و سیاسی فراوان و ماندگاری برخوردار است، مختص چند فیلسوف انگشت‌شمار نیست بلکه ریشه عمیقی حتی در بحث‌های سیاسی روزمره دارد. او نشان می‌دهد که چگونه حول این مرز افکار متفاوتي متبلور شده‌اند. گروهی تصور می‌کنند مفاهیم ارزشی‌ای که کاربردشان در حوزه عمومی است با مفاهیم فراخور حوزه خصوصی تفاوت دارند. آنچه در حوزه عمومی خوب یا درست یا سودمند (یا برعکس بد یا نادرست یا زیان‌بار)‌ است، باید با سنجه‌هایی کاملا متفاوت با آنچه در عرصه خصوصی خوب است ارزیابی شود. سنجه‌ها و راه‌های توجیه یک کار یا گزینش و مخاطبی که این توجیه باید برای او قانع‌کننده باشد، اغلب فرق می‌کند برحسب اینکه قضیه خصوصی باشد (مثلا خوراکی‌خریدن فرد برای خودش) یا عمومی (مثل تهیه واگن‌های نو برای متروی شهری یا زیردریایی‌های جدید برای نیروی دریایی). ازاین‌رو، غالبا گمان می‌رود تفاوت‌هایی ماهوی بین انواع روش‌ها و وسایلی وجود دارد که می‌توان به طور مشروع به کار بست. در برخی زمینه‌های حوزه عمومی، مقامات سیاسی ذی‌صلاح می‌توانند مستقیم از قهر فیزیکی استفاده کنند (بازداشت، زندان، اعدام و اقداماتی نظیر آنها) یا برای واداشتن به مراعات قانون صرفا تهدید به استفاده از زور کنند؛ حال آنکه استفاده افراد از آن در عرصه‌های خصوصی پذیرفتنی نیست. گویس در این کتاب می‌خواهد ثابت کند که مرز روشنی بین خصوصی و عمومی وجود ندارد و صرفا تفاوت‌های متداخلی میانشان هست؛ و بنابراین فرق خصوصی با عمومی را نباید چندان مهم گرفت که وانمود می‌شود. در نظر او، یک نتیجه‌اش این خواهد بود که طرز تفکر ما را درباره «خیر» در عرصه‌های خصوصی و عمومی عوض می‌کند. البته نویسنده تأکید دارد که دغدغه‌اش نهایتا خود مفهوم «خیر» خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.