|

پس‌زمینه‌های استعفای حریری

دکتر حسین آجورلو*

استعفای سعد حریری از نخست‌وزیری لبنان، با توجه به جایگاه مهم این منصب در امور سیاسی و اجرائی این کشور، زمینه‌ساز ایجاد یک دوره از بی‌ثباتی سیاسی است. حال سؤالاتی که پیش می‌آید این است که چرا سعد حریری دست به استعفا زد؟ آینده لبنان بعد از استعفای سعد حریری به کدام سمت‌وسو می‌رود؟ آیا امکان یک جنگ داخلی دیگر وجود دارد؟ چه عوامل داخلی در این استعفا تأثیرگذار بوده است؟ آیا قدرت‌های خارجی مانند عربستان سعودی نقشی در استعفای سعد حریری داشته‌اند؟ آیا این استعفا عوامل داخلی داشت یا شرایط منطقه‌ای به این سمت‌وسو می‌رود؟ اهداف سعد حریری از اتهام‌زنی به جمهوری اسلامی ایران و حزب‌الله چیست؟ و در آخر آیا می‌توان رابطه‌ای میان استراتژی جدید دونالد ترامپ و تحریم کاتسا با این استعفا یافت؟ در این یادداشت سعی می‌شود به شکل مختصر به این سؤالات پاسخ داده شود. در مورد عوامل استعفای سعد حریری می‌توان عوامل داخلی را ذکر کرد؛ نخست ایالات‌ متحده آمریکا تحریم‌های گسترده‌ای علیه حزب‌الله لبنان و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران اجرائی کرده که دولت لبنان به دلیل تعامل گسترده بین‌المللی مجبور به اتخاذ محدودیت‌هایی گسترده علیه حزب‌الله است. این امر به دلیل حضور فعال حزب‌الله در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و اجرائی لبنان موجب ایجاد تنگناهای زیادی برای امور اجرائی دولت این کشور می‌شود؛ به نظر می‌رسد اگر حریری به‌عنوان رئیس قوه‌ مجریه می‌خواست این محدودیت‌ها را ایجاد کند زمینه‌ساز درگیری جدی با حزب‌الله و همچنین نیروهای نزدیک به آن می‌شد و حریری نیز برای تداوم حضور سیاسی خود در صحنه سیاسی لبنان نمی‌خواست وارد این درگیری شود. دوم اینکه حریری با وعده‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی به گروه‌های سیاسی لبنانی و ایجاد امید میان مردم توانست پست نخست‌وزیری را در لبنان در اختیار بگیرد. وی این ترس را داشت که با تداوم نخست‌وزیری خود نتواند پیروزی لازم را در انتخابات اخیر به دست آورد ولی عملا نتوانست کار خاصی برای بهبود شرایط بحرانی این کشور کند. به نظر می‌رسد با طرح مسائلی مانند ایجاد مشکلات حزب‌الله برای لبنان به‌نوعی با فرافکنی روند انتخابات آینده را تحت‌تأثیر قرار دهد. سوم اینکه برخی از متحدان حزبی حریری به دلیل اتخاذ برخی از سیاست‌ها با وی به مشکل خورده بودند و شکاف‌هایی در جریان المستقبل ایجاد شده بود. به‌عنوان مثال می‌توان به اختلافات «اشرف ریفی» و «فؤاد سنیوره» در برخی از موضوعات با وی اشاره کرد و مسائل فوق به اعتبار سیاسی حریری آسیب رسانده بود. به نظر می‌رسد این اقدام می‌تواند زمینه را برای ایجاد اتحاد در این حزب فراهم کند تا بتواند ضمن مانع‌شدن از ایجاد شکاف سیاسی اکثریت آرای اهل سنت لبنان را همچنان برای این حزب حفظ کند. اگرچه عوامل داخلی ذکرشده در استعفای حریری تأثیرگذار بوده ولی به نظر می‌آید اثرگذاری عوامل خارجی بیشتر باشد. نخست بعد از قدرت‌یافتن «محمد بن سلمان»، وی تلاش زیادی را برای کاهش نفوذ جمهوری اسلامی ایران آغاز کرده و به ‌سوی راهبردهای سخت و نرم برای کاهش این حضور و نفوذ به‌خصوص گروه‌های نزدیک به ایران مانند حزب‌الله پیش رفته است. حریری یکی از هم‌پیمانان عربستان سعودی است و تقریبا هیچ اقدامی را بدون مشورت با مقامات این کشور انجام نمی‌دهد که این استعفا نیز در راستای فشارهای عربستان سعودی به وی بوده است. سعد حریری در دوره نخست‌وزیری خود براساس واقعیت‌های عرصه سیاسی لبنان، سیاستی تعاملی در قبال رقبای سیاسی خود به‌خصوص حزب‌الله لبنان اتخاذ كرده بود که این امر موجب ناراحتی مقامات سعودی شده بود به ‌گونه‌ای که بارها در محافل سیاسی و رسانه‌ای لبنان صحبت از اختلاف میان عربستان سعودی و سعد حریری بوده است، به نظر می‌رسد مقامات عربستان سعودی از برخی از اقدامات وی راضی نبوده و به وی برای استعفا و قطع این روند فشار آورده‌اند. از سوی دیگر با وادارکردن حریری به استعفا و مقصرجلوه‌دادن حزب‌الله لبنان در بحران سیاسی این کشور، اقدام به ضربه‌زدن به حزب‌الله لبنان و جمهوری اسلامی ایران كند. دوم اینکه براساس راهبرد جدید دونالد ترامپ رئیس‌جمهور ایالات ‌متحده آمریکا، حضور و نفوذ جمهوری اسلامی ایران و محور مقاومت باید محدود شود. بخشی از این راهبرد از طریق متحدکردن نیروهای طرفدار خود برای تحت‌ فشار قراردادن جمهوری اسلامی است. به نظر می‌رسد سعد حریری به‌عنوان هم‌پیمان عربستان سعودی و غرب می‌تواند با استعفا و بحرانی‌کردن صحنه لبنان به بخشی از این راهبرد تبدیل شود. کلیدواژه این راهبرد نقش جمهوری اسلامی در تحولات خاورمیانه است که کشورهای اروپایی اگرچه در به‌چالش‌کشیدن برجام با ایالات متحده آمریکا هم‌نظر نیستند اما در این سیاست یعنی معرفی‌کردن جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان عامل بی‌ثباتی هم‌نظر هستند.

با توجه به عوامل داخلی و خارجی ذکرشده برای استعفای سعد حریری می‌توان گفت هم‌پیمانان داخلی و خارجی سعد حریری به این نتیجه رسیده بودند كه تداوم وضعیت کنونی زمینه‌ساز تثبیت حضور و نفوذ حزب‌الله در عرصه لبنان و خاورمیانه است که منجر به تقویت جایگاه جمهوری اسلامی ایران نیز می‌شود به همین دلیل ایشان با بی‌ثبات‌کردن صحنه سیاسی لبنان، روند رو به رشد حزب‌الله را متوقف کرده و با واردکردن اتهامات سعی در ضربه‌زدن به این حزب و در نهایت جمهوری اسلامی ایران دارند. لبنان یکی از کشورهای بی‌ثبات خاورمیانه است که پیش از این چندین سال دچار بحران ریاست‌جمهوری بوده و به نظر می‌رسد با این استعفا لبنان مجدد دچار یک بحران سیاسی و خلع اجرائی خواهد شد که ممکن است این بحران ماه‌ها یا سال‌ها تداوم داشته باشد. واردکردن اتهامات سنگین به حزب‌الله منجر به تقویت جریانات تندرو که مخالف حضور این جریان در صحنه سیاسی لبنان هستند، می‌شود و با توجه به شرایط پیچیده لبنان ممکن است درگیری‌های محدود یا گسترده‌ای ایجاد و این امر زمینه‌ساز جنگ داخلی در لبنان باشد. معرفی حزب‌الله به‌عنوان عامل بی‌ثبات‌کننده در لبنان یکی از زمینه‌چینی‌ها برای اقدام نظامی رژیم صهیونیستی علیه حزب‌الله نیز هست که به نظر می‌رسد این اقدام رژیم صهیونیستی برای تضعیف حزب‌الله توانسته رضایت ایالات ‌متحده آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن مانند عربستان سعودی را نیز کسب کرده و سعودی‌ها نیز وارد پیشبرد بخشی از این پروژه شده‌اند. برای نتیجه‌گیری می‌توان گفت افزایش تنش در لبنان ممکن است نشان‌دهنده افزایش منازعات میان محور مقاومت و محور محافظه‌کار در خاورمیانه باشد که این فرضیه با کاهش تهدیدات داعش و گروه‌های تکفیری در سوریه و عراق دور از ذهن نیست و این امر یکی از مراحل تحت ‌فشار قراردادن ایران و محور مقاومت است که دستگاه‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و محور مقاومت بايد با اتخاذ سیاستی هوشمند ضمن دفاع از منافع امنیتی خود با اقدامات سنجیده مانند تلاش در ایجاد ثبات سیاسی در لبنان، تسریع روند سیاسی حل بحران سوریه، افزایش تعامل با کشورهای عربی و اروپایی نشان دهند که جمهوری اسلامی ایران خواهان ثبات سیاسی در خاورمیانه است.

*پژوهشگر مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر تهران

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.