ستارههای اکتبر
«افق چه روشن است؟!/ و نور به پیش میشتابد/ من اما بیم از آن دارم/ که تو در سیمایت دست ببری...»1
ولادیمیر مایاکوفسکی، در واکنش به شاعر همنسل خویش سرگئی یسهنین که خودکشی کرده بود میگوید: «در این زندگی/ مردن دشوار نیست/ ساختن زندگی بسیار دشوارتر است.» اما خود در پنج سال بعد در 1930 با گلولهای به قلب خویش مردن در این جهان را انتخاب میکند. آنچه مایاکوفسکی را به زندگیکردن، سرودن و مردن وامیدارد، دردی درعینحال ملموس بود که حتی به قالب استعاره نیز درنمیآمد. گویا شاعر با فراست خویش دریافته بود که جهان آسایشگاه روح نیست. یورگن روله از سه شاعر آن دوره، الکساندر بلوک، سرگئی یسهنین و ولادیمیر مایاکوفسکی به عنوان ستارههایی در آسمان اکتبر نام میبرد. «در همان سالهای پرآشوب اولیه سه شاعر تمام عظمت و تراژدی انقلاب را تجربه کردند: بلوک، یسهنین و مایاکوفسکی.»2 این سه شاعر از هنرمندانی بودند که انقلاب اکتبر را تجربه کردند اما آنان با وجود همدلی با اکتبر، دغدغههای خود را نیز نمایان میساختند. الکساندر بلوک در اکتبر 1917 با نگاهی موعودگرایانه خیزش ازلی مردم را دریافته بود. او پیشاپیش وقوع رخدادی را پیشبینی کرده و نوشته بود که اگرچه همه چیزها را نمیتوان پیشبینی کرد اما درست وقتی کسی انتظارش را ندارد بار دیگر پدیدار میشوند. شاعر تقدیرگرایانه تأکید کرده بود که وقوع یک رویداد اجتنابناپذیر است. او در آغاز 1908 نوشته بود: آری ما در آستانه یک طغیان تازه هستیم. ما در آستانه رویدادها هستیم و آنچه که نخستین، دومین و سومینبار پیروز نشد، بار چهارم سرانجام پیروز میشود. بلوک از لحظات تقدیر گفته بود، لحظاتی که آدمی به انتظار میایستد و گرچه از نزدیکشدن لحظه موعود دچار دلهره میشود، اما در همان حال عظمت تراژیکش را نیز درمییابد. تصور او از اکتبر 1917 که وقوعش را با شهودی شاعرانه پیشبینی کرده بود، فیالواقع همین بود. کنشی همدلانه که با بلاتکلیفی متافیزیکی همراه است: لحظهای که انسان یک راه زندگي را به پایان میرساند و هنوز مسیر جدیدی را برنگزیده و حتی دربارهاش چیزی نمیداند، ازاینرو در نوعی عذاب متافیزیکي و بلاتکلیفی تاموتمام بهسر میبرد. شاید شاعر سمبولیست با این تلقی موعودگرایانه بود که از لاک تنهایی خویش به درآمده و به خیل عظیم شورشیان پیوسته بود. «دوازده تن» عنوان شعری حماسی از بلوک است که آن را در بحبوحه انقلاب و در ژانویه 1918 سروده بود. یورگن روله «دوازده تن» را مکاشفهای میداند پر از سمبول (نماد) با تغییر ریتم ناگهانی درباره پتروگرادی که گرفتار قتل، غارت و درگیری خیابانی است. انقلاب مثل طوفان برف از راه میرسد: «شب سیاه، برف سفید.»3«دوازده تن»، اشارهای به دوازده حواری مسیح دارد، اما دوازده تنی که بلوک از آنان میگوید، دوازده تنی هستند که در کوران انقلاب و در کوچه و خیابانهای شهر حضور دارند. گویی حواریون درصددند تا در یک اقدام جمعی بساط ستمگران را برچینند. شاعر در این مکاشفه، شک و تردیدهای خود را نمایان میکند. «بنگر چگونه باد/ پیچوتاب میخورد/ و سفیدی برف/ که شلاق میکشد/ در زیر پوست برف/ یخ در سفر است/ خطر لبخند میزند/ و در پای عابران/ بیم لغزشها/ میلرزد/ در پای عابران/ هرکدام/ مخلوق نگونبختی.»4 در سمبولیسم هرچیز کنایهای از چیز دیگر است و اساسا چیزها برای چیزی دیگر به سر میبرند. این تعریفی نه چندان دقیق از سمبولیسم است. شعر بلوک ترکیبی از سمبولیسم و زیباییشناختی است. یخ در سفر، علاوه بر آنکه نشانهای از رفتن و پیشروی است، نشان از سقوط نیز دارد، آنهم سقوط در هر برههای از زمان، زیرا خطر لبخند میزند. شاید این اشاره سمبولیک شاعر به اکتبر و پیامدهای آن باشد. رابطه میان موعودگرایی با سمبولیسم قابل تامل است. به نظر میرسد مسيانيسم (موعودگرايی) بیشتر نیازمند سمبولها باشد، زیرا سمبولها و نشانهها میتوانند شعر را از قدرت جهانیاش آگاه سازند و خود را با عناصر خلاق جهان تطبیق دهند. شاعر به کمک نشانهها میتواند با هوشیاری توجه خود را به رخدادهایی تمرکز دهد که در پرتو فروغ تابناک آینده میدرخشد. در این صورت تحقق آینده در اساس به تصورات شاعرانه از نشانههای رمزآلودی که بشارت آینده میدهند بستگی پیدا میکند و از این نظر شاعر میتواند چگونگی وقوع رخدادها را در کسوت وزنهای شعری خویش لحاظ کند. فوتوریستها و در رأس آنها مایاکوفسکی نیز اگرچه با اکتبر بهویژه در سالهای نخستینش همراه بودند اما علایق آنان از اساس با سمبولیستهایی همچون بلوک تفاوت داشت. فوتوریستها به نیروی ازلی مردم روسیه، به لحاظ تقدیرگرایانه و به رستاخیز موعودگرایانه که به جریان تاریخ شتاب میبخشیدند، باور نداشتند. زیرا آنان در پی ساختن «انساني نوین» و بهاصطلاح «طراز نوین» بودند که سرنمون جهان باشد. این انسان نوین و به یک تعبیر انسان ماشینی چهبسا نسبتی با طبیعت و تاریخ نداشته باشد چون از اساس پدیده تازهای است. شاید همراهی مایاکوفسکی به عنوان شاخصترین چهره فوتوریستی با بخشهایی از ایدههای حاکم بر شوروی، در اصل این بود که هر دو، دستاندرکار ساختن انسانی نوین و به تعبیر شاعر سرگرم ساختن خوشبختی در کارخانهای تازهتأسیس بودند. «خود را یک/ کارخانه شوروی/ میدانم/ سرگرم ساختن خوشبختی/ نمیخواهم چیده شوم/ مانند گلی در چمنی/ برای آسایش بعد از کار/ میخواهم/ کمیسیون برنامه دولتی/ عرق بریزد در جروبحث/ بر سر تکلیف هر ساله.»5 «کارخانه تازهتأسیس» تلقی مایاکوفسکی از ایده انقلاب است. کارخانهای که با بولدوزرهای تازه، جهان گذشته را شخم میزند تا محصولی جدید تولید کند. اکنون شاید بتوان به قضیه پوشکین که به چالشی میان فوتوریستها و در رأس آنها مایاکوفسکی با پوشکینگراها بدل شده بود پي بود. مایاکوفسکی در چندساله نخست پس از انقلاب، خواستار به دریاافکندن پوشکین از «کشتی امروزین» شده بود. شعار مایاکوفسکی «از پوشکینگراها بپرهیزید»6 بود. مایاکوفسکی این شعار را به نام روح فوتوریستی انقلاب سر میداد، حال که انقلاب در پی تأسیس انسانی نوین است به پوشکین زنده بسي بیشتر از پوشکین مرده نیاز است: نبش قبر نباید کرد. اما مایاکوفسکی در صدوبیست
و پنجمین سالگرد تولد پوشکین، وی را برای صحبتی دوستانه از پایه مجسمهاش پایین میکشد و به خانه خود میبرد و آنگاه خود شخصا ایدههای فوتوریستیاش را برای پوشکین تشریح میکند: «الکساندر سرگیوچ*/ دوستتان دارم/ اما زندهتان را دوست دارم/ نه مومیاییشدهتان را/ دوستتان دارم/ اما سادهتان را دوست دارم/ نه جلای کتابی شدهتان را/ میدانم/ شما هم/ وقتی زنده بودید/ دادتان بلند بود/ غیر از این است آفریقایی؟**»7 در دفاع از فوتوریسم، مایاکوفسکی حتی به خود نیز امتیازی نمیدهد. «بهزودی من هم میمیرم/ من هم ساکت میشوم/ راستی/ وقتی مردم/ همسایه خواهیم شد/ توی دایرهالمعارف شعرا/ شما را گذاشتهاند توی حرف پ/ من هم میپرم توی م/ نزدیک هم خواهیم بود.»8 بدينسان «گذشته» را نفیکردن و طرحی نو درافکندن، ایده فوتوریستی مایاکوفسکی درباره انقلاب میشود. بلوک اما ایدهای دیگر از انقلاب ارائه میدهد. او کشف عناصر اسطورهای از گذشته و بازخوانی معاصر از آن را در شعرهایش میآورد. انقلاب اکتبر بهنظر بلوک اگرچه تولد است اما این تولد دریچهای به چیزی نیست، بلکه گذشتهای است که در لحظه حال به تمامی اعاده میشود: «روسیه/ تولدی را به ما داد، در سالهای عذابش و ما هیچچیز را فراموش نخواهیم کرد.»9 او در پاسخ به مایاکوفسکی میگوید: «هرچند که ما نابود میکنیم، اما خود بردگان دنیای کهن هستیم، نابودکردن سنت خود سنت است.» ویژگی بلوک و شعرهایش درباره انقلاب اکتبر بیشتر از آن رو بود که شعرهایش برآمده از وجدانی مسیحی بود. وی با اکتبر تحولی را تجربه میکرد که در باورهای ذهنیاش وجود داشت. شوریدهحالی شخصی بلوک در فضای جمعی و غیرقابلپیشبینی انقلاب، او را در انزوایی اجتنابناپذیر قرار داده بود. تناقض میان باورهای معصومانه وی و باور درونی به تحقق عدالتی که تحققش دور بهنظر میآمد، وی را همچون ستاره دیگر اکتبر، سرگئی يسهنین به پریشانی کشانيد. يسهنین نیز در شباهتی آشکارتر به بلوک در جستوجوی بهشتی گمشده و یا همان فراموششده بود: «انسانی نو نیستم/ من!/ آیا میتوانم ثابت کنم؟/ یک پایم بهسختی در گذشته فرومانده/ اما پای دیگرم افتانوخیزان/ بهسوی آینده/ و میخواهم به نیروی سریع و روئینتنی که در حرکت است/ چنگ بیندازم.»10اشعار یسهنین چنانکه روله میگوید سرشار از ملودی صمیمی و غمگنانه سرودهای قدیمی، روایتی است از تدینی بومی که در آن شاعر روستا در جستوجوی شادکامی بیپیرایه و بهشتی گمشده بود. سه ستاره اکتبر به فاصلهای کوتاه و در جوانی از میان رفتند. بلوک با مرگي طبیعی و يسهنین و مایاکوفسکی با مرگی خودخواسته به زندگی خود پایان دادند. شاید بهشت صمیمی و بیپیرایه که در اکتبر به آن دل بسته بودند کماکان دور از دسترس مینمود. و یا شاید تنش میان خلقوخوی فردی هنرمندانه با روح جمعی انقلاب آنان را به تناقضی از اساس غیرقابل حل کشانیده بود. چنان که يسهنین سروده بود: «به ماه مه دل سپردم، به اکتبر/ اما بدانید:/ جعبه طلایی موسیقی را از دست نمیدهم.»11 پينوشتها: *الکساندر سرگیویچ نام کوچک پوشکین است. ** پدر پوشکین آفریقایی بود. 1. سیمای دستنخورده، شعری از بلوک 2،3،11- «ادبیات و انقلاب»، نویسندگان روس، یورگن روله، علیاصغر حداد -4- دوازدهتن، شعری از بلوک 5- راهی به خانه، شعری از مایاکوفسکی، مختاری 6، 7، 8. سالگشت، مایاکوفسکی، مدیا کاشيگر به نقل از ابر شلوارپوش 9- شعر از بلوک 10- شعر از یسهنین
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.