|

پاسترناک، مدافع انقلاب

روسیه به سخن درآمد

پارسا شهری

باریس پاسترناک، از قولِ دکتر ژیواگو، خصمِ خونی انقلاب در رمان دوران‌ساز خود درباره انقلاب می‌نویسد: «چیزی چنین باورنکردنی تا ابد فقط یک بار می‌تواند رخ بدهد. فکرش را بکنید: تمام روسیه انگار در اثر یک طوفان عظیم سقف بالای سر خود را از دست داده‌، و حالا ما با تمام مردم در فضای آزاد زیر آسمانِ ‌باز ایستاده‌ایم...» جملاتِ دیگر رمان اما در ظاهر مخالف و در انتقاد شدید از کمونیسم‌اند. ازجمله: «زندگی گله‌وار همیشه آینده آدم‌های بی‌استعداد است» و عباراتی از‌این‌دست. یورگن روله در کتاب «ادبیات و انقلاب» جلدِ نویسندگان روس، می‌نویسد پاسترناک برخلاف تصور رایج در ضرورت انقلاب هیچ تردیدی نداشته و از حکومت تزاریسم به تلخی و زبانی پرنکوهش یاد می‌کند. او زندگی ثروتمندان را در آن دوران تقبیح می‌کند و در آن «چیزی گندیده» می‌بیند. او از زبان ژیواگو انقلاب را یک جراحی بی‌نظیر می‌خواند: «خیلی ساده یک کارد برمی‌داری و سریع و مصمم با ظرافت تمام غده‌های متعفن را درمی‌آوری. جلوی چشم همه بساط بی‌عدالتی چندصدساله‌ای را جمع می‌کنی که هرکس با احترام به آن خدمت می‌کرد و در برابرش تا زمین سر فرود می‌آورد. به این شیوه کار را تا آخر پیش‌بردن، یک خصوصیت کهن روسی است...» بعد، پاسترناک این خصوصیت را در آثار ادبی بزرگ روسیه سراغ می‌گیرد از پوشکین و تا تالستوی. او این خصیصه را گوشه‌ای از وضوح بی‌کم‌وکاست پوشکین، از وفاداری خدشه‌ناپذیر تالستوی به واقعیت می‌داند و معتقد است که سرنوشت می‌خواهد روسیه نخستین کشور سوسیالیستی باشد که از زمان پیدایش دنیا شکل گرفته و می‌داند این تحول برگشت‌ناپذیر است: «نظم نو برای‌مان مثل جنگ پیش‌‌رو، مثل ابر بالای سر، مأنوس خواهد بود، ما را از همه‌سو دربر خواهد گرفت و جز آن هیچ چیز دیگری نخواهد بود.» از نظر روله به‌ندرت درباره انقلاب چنین سخنان عمیق و صریحی گفته شده است. خاصه وقتی پاسترناک به‌رغم تمام انتقادات تندوتیزش به ساختار حاکم، انقلاب را به گردهمایی شبانه و نمایشی فوق‌العاده تشبیه می‌کند. «روسیه، این مادر مهربان به حرکت درآمده است، دیگر نمی‌تواند سر جای خود آرام بگیرد، مدام به این طرف و آن طرف می‌رود، حرف می‌زند، خسته نمی‌شود. این فقط آدم‌ها نیستند که با هم حرف می‌زنند. ستاره‌ها و درخت‌ها برای حرف‌زدن دور هم جمع شده‌اند. گل‌ها شب‌ها فلسفه‌بافی می‌کنند، و خانه‌های سنگی تشکیل جلسه می‌دهند. چیزی از بشارت مسیح در این است، مگر نه؟... همه جان گرفته‌اند، دوباره متولد شده‌اند! همه‌جا، دگرگونی، تغییر و تحول! انگار هر آدمی در دو انقلاب شرکت کرده است، یک انقلاب فردی و یک انقلاب همگانی. سوسیالیسم به‌نظر من مثل دریایی است که تمام انقلاب‌های فردی مثل جویبارهای کوهستانی به آن می‌ریزند، اقیانوسی از زندگی، از آزادی...» سرآخر روله این تضاد را چنین توصیف می‌کند که تمام نقدنویسانی که در رمان «دکتر ژیواگو» صدای روسیه قدیم را می‌شنوند در اشتباه‌اند. این رمان از نظر او، تنها می‌تواند اثری مربوط به بعد از انقلاب باشد و پاسترناک روسیه آینده را خطاب می‌کند. پاسترناک زمانی که بعد از سالیان در مقام شاعری آلترناتیو در 1346 در سالن ستون‌دار روسیه شعری خواند، حاضران جملگی برخاستند اما در میانه خواندن، برگه‌ای از دست شاعر افتاد و هنگامی که خم شد تا آن را بر دارد صدایی در سالن پیچید که شعر ممنوع او را از بر می‌خواند و بعد صداهای دیگری به او پیوستند، گویی روسیه خود به سخن درآمد. همه اینها نشان از استقلال این شاعر و آزاداندیشی او داشت که همواره نگاهی روبه جلو داشت و در‌عین‌حال واقعیت روسیه را که همواره سری در سوسیالیسم داشت می‌دید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.