«رؤیاها: آکیرا کوروساوا» ۲۷ساله شد
روح طبیعت، طبیعت جبار
زهرا نیچین: در «رؤیاها» فقط با یک فیلم مواجه نیستیم، بلکه با یک نقاشی سراسر رنگ و سایه طرفیم که در میان هر هشت اپیزود کمکم لایههای خود را بروز میدهند. مانند اپیزود پنجم، «کلاغ»، کمکم در نقاشی فیلم غرق میشویم و این نقاشی تصویری از زندگی است که در میانش گم شدهایم تا چیزی را کشف کنیم. تأکید کوروساوا بر نماهای بصری زیبا و بکر ما را کمی یاد فیلم «کوایدان» اثر ماساکی کوبایاشی میاندازد، هرچند شاید نتوانسته باشد تصاویری به همان مستحکمی ایجاد کند. میگویند این فیلم درواقع تصویری از زندگی خود کوروساواست و البته این موضوع جدا از بهتصویرکشیدن مراحل زندگی و تجربهها و علایق شخصی کارگردان، انکارناپذیر است، چون انعکاس زندگی و تفکرات و خیالات هر کارگردان در فیلمش جزئی جداییناپذیر از آن است، خواه آگاهانه باشد یا نباشد. به قول جورج برنارد شاو «زندگی درمورد یافتن خود نیست. زندگی درمورد خلق خود است». محوریت داستان در اپیزودهای ابتدایی، «آفتاب میان باران» و «باغ هلو»، و اپیزود هشتم، «دهکدهی آسیابهای آبی»، بر اساس شخصیتهای کودک و پیرمرد گذر عمر را بیشتر جلوه میدهد، اما این تنها تم موجود برای پیونددادن اپیزودها نیست. انتقاد کارگردان به مسائل اجتماعی و سیاسی در اپیزودهای «فوجی خونین» (یا طغیان کوه فوجی یا فوجی سرخ)، و «جن گریان» و البته در همان اپیزود آخر با بهکارگرفتن عناصر هولناک تلنگری برای بیننده است. تصاویر برعکسی که کوروساوا در این اپیزودها خلق میکند یادمان میاندازد هرچیزی که به «خیال» آید واقعی است؛ موضوعی که در اپیزود «کولاک» نیز متوجهش میشویم. ضمن اینکه در این اپیزود به یکی از افسانههای ژاپنی، «یوکی-اونا»، نیز اشاره میشود. در اپیزود «تونل» که شاید ماندگارترین و تأثیربرانگیزترین بخش فیلم باشد، مرزهای فلسفی فیلم و البته نشانهشناسی و اشارات به باورهای ژاپنی بینهایت میشود. نمونه هویدایش مسئله قبولاندن مرگ به سربازانی که مردهاند، اما بازگشتهاند چون به گمانشان خانوادههایشان در انتظارشان هستند و درعینحال بروز ناراحتی فرماندهی که مسئول مرگ گروهانش بوده، با جملات محکم بیان میشود. وقتی فرمانده درنهایت مجبور میشود بار دیگر با «فرمان» عقبگرد گروهان را به جهان دیگر رهسپار کند و سپس از رنجی که میکشد به زانو میافتد، به یکباره احساسات بیشماری را در بیننده القا میکند. در «آفتاب میان باران» پس از پرداختی که با تکیه بر «کنجکاوی بشر» شده در پایان نمایی که از هاله رنگینکمان میبینیم مرزی مشخص و درعینحال محوشدنی میبینیم که نمودی از دو جهان است و این دو جهان زیرمتنهای دیگری دارد که با بخشهای بعد بیارتباط نیست. در «باغ هلو» مواجهه پسربچه با عروسکهای نمادین و سپس رویاروییاش با واقعیت را میبینیم. اینجا آغاز انتقادات مستقیم کارگردان است. عروسکها میگویند «ما روح درختان و زندگی شکوفهها هستیم». یا «چگونه میتوان برای درختان ریشهکنشده جشن گرفت؟» و سپس کمکم مفهوم «روح طبیعت» و خوی جبار و انتقامجوی طبیعت در همین بخش و بخشهای بعد باز میشود. در «کلاغها» تصاویری که نشان از انقلابهای صنعتی دارد میان نماهای زیبا خبر از فاجعه میدهد. در این بخش تابلوی «گندمزار با کلاغها» ونگوگ که طبق نقلهایی نشان از «مرگ و زندگی مجدد» دارد و اواخر عمر ونگوگ را نشان میدهد، حس افسردگی و تحمل ناملایمات در زندگی نقاش با چند دیالوگ بهخوبی بیان میشود، ضمن اینکه قطعه «قطره باران» اثر شوپن، بر جنبه هنری این اپیزود میافزاید. در «طغیان کوه فوجی» با نمایی که یادآور نقاشی «فوجی سرخ» اثر هوکاسائی است، نقدهای مستقیم کارگردان به اوج خود میرسند. با جملاتی همچون «حماقت بشر غیرقابل باور است» یا «انسان احمق با خودش این کار را کرد» و با نمایش فضای آخرالزمانی دوباره با واقعیتهای تلخ روبهرو میَشویم. در اپیزود بعد، «جن گریان»، که بهنوعی دنباله همین اپیزود هست، جن میگوید «اینجا خود دوزخ است» و باز کارگردان با تأکید بر اشتباهات جبرانناپذیر بشری دنیای پسارستاخیزی را به تصویر میکشد که در آن برخلاف آرمانشهری که سیاستمداران به مردم وعده داده بودند، چیزی بهمراتب بدتر از حتی یک پادآرمان شهر به وجود آمده و راه فراری از آن وجود ندارد؛ دنیایی که در آن رؤیاها به کابوس بدل شدهاند. و در اپیزود آخر، روی دیگر سکه را میبینیم. در بخشی از این اپیزود پیرمرد میگوید: «آدمها فکر میکنند رفاه بهترین چیز هست و چیزهایی که طبیعت بهشان داده را دور میریزند» و باز با پیامی روبهرو میشویم: اینکه اگر با طبیعت سر ناسازگاری برنداریم با دنیایی ساده ولی بیدغدغه طرف خواهیم بود، همهچیز روند طبیعی خودش را طی میکند و در پایان، حتی مرگ را میشود جشن گرفت و باز به قول پیرمرد «خوبه آدم عمری پربار داشته باشد و بعد از مرگ با مراسم شاد از او تقدیر شود». در «رؤیاها» فقط با پیامهای آموزنده طرف نیستیم، کوروساوا برای تأکید بر مفاهیم موردنظرش نماهای طولانی و گیرا را بجا در میان تصاویر زیبایی که خلق کرده قرار داده و همچنان همان کوروساوای ستودنی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.