جایی که اینجا نیست
هیچ داستانی تصنعیتر و بیروحتر از داستانی نیست که از سرِ احساس مسئولیت نسبت به «چیزی» بیرونِ حسیات و تاثرات و تخیلِ نویسندهاش نوشته شده باشد. چه این احساس مسئولیت نسبت به بشریت باشد، چه نسبت به جامعه و چه نسبت به یک تکنیک، شیوه نوشتار و ... بگذریم که داستان اگر به آن حسیات و تاثرات، و به تخیلِ نویسندهاش وفادار باشد، حتما هم تصویری از جامعه ترسیم خواهد کرد، هم به اساسیترین مسائل بشری خواهد پرداخت و هم تکنیک و سبک را در اوج خود یا دستکم - بسته به میزان نبوغ و اندوختههای نویسنده - در حد قابلقبولی به نمایش خواهد گذاشت. قضیه ژانرنویسی و تولید ژانر نیز که این روزها برای گروهی از نویسندگان ایرانی گویی اهمیتی حیاتی یافته است، از این قاعده مستثنا نیست و این نشان میدهد داستاننویسی ما همچنان بهجای کشف جهان و کشف موقعیت پیرامون خود و خلق ادبیاتی برآمده از این کشف و بهجای تلاش برای عمقبخشیدن به طرز نگاه و وسیعکردن میدان دید و مواجهه بیپرده با حسیات و تاثرات و تخیلات خود، مونتاژکاری و از روی دست دیگران نوشتن را ترجیح میدهد. بدیهی است که از دستاوردهای بزرگ ادبیات غرب نمیتوان چشم پوشید و این مختص ما هم نیست و نویسندگان سراسر جهان هم که در رماننویسی بسیار از ما پیش افتادهاند همچنان از این دستاوردها تغذیه میکنند و از قضا درست به این دلیل که در کشف دوباره این دستاوردها نشانی را درستتر از ما میروند از ما موفقتر بودهاند. در عامهپسندترین آثار ادبیات جهان - آنهاشان که موفقترند - رد پیشینههای درخشان و درجه اول ادبیات جهان را میتوان پیدا کرد و ادبیات ما زمانی میتواند به توفیق حقیقی دست پیدا کند که اگر هم میخواهد ژانر تولید کند و ادبیات عامهپسند را رواج دهد، به آن سرچشمههای بزرگ ادبیات جهان و پشتوانههای ادبیات کلاسیک ایران چشم داشته باشد نه به شاخههای فرعی که سایههایی محو از آن سرچشمهها هستند. بگذریم که همانطور که اولِ بحث اشاره شد، ژانر را مثل هر آنچه به خلاقیت ربط پیدا میکند، نمیتوان آگاهانه و ارادی «تولید» کرد. حتی آثار ژانری موفق ادبیات جهان هم نقاط اوجشان در مرحلههایی بوده که هنوز به تولید انبوه و کارخانهای و بهاصطلاح «آببستن به کار»، نیفتاده بودند. نمونهاش را در جهان امروز در رمانهای عامهپسندی میبینیم که سریال شدهاند و از جایی بهبعد، نویسنده عنان تخیل خود را به دست سریالسازها سپرده و خود را به خواستِ تماشاگرانش و چهبسا به آنچه سازندگان سریال، به پیروی از صنعت فرهنگ، تماشاگر را با آن شکل دادهاند، محدود کرده است. به ماجرای ژانرنویسی در ادبیات این روزهای خودمان بازگردیم؛ لابد بخشی از این ماجرا واکنشی است به قصهزدایی از رمان که روزگاری باب شد و در ایران در حالی باب شد که هنوز رمانِ قصهگو و ماجرامحور آنچنان ریشه ندوانده و پا سفت نکرده بود. بله، میتوان از اینکه ادبیات داستانی ما از قصه و حادثه و تعلیق دور افتاده است سخن گفت، اما اینکه بعد از این سخنگفتن، بیاییم و دستبهکار شویم و بخواهیم مسئولانه خلاءِ قصه را در داستان ایرانی پر کنیم معمولا به شکست میانجامد. شاید همینجا این یادآوری بد نباشد که در داستاننویسی ایران پیش از آنکه نویسندگان امروزمان آگاهانه به فکرِ ژانر و ژانرنویسی بیفتند، نویسندهای مانند اسماعیل فصیح ظهور کرده بود که رمانهایی نزدیک به قواعد ژانر پلیسی و معمایی نوشت و رمانهایی ماجرامحور و مبتنیبر تعلیق و انتظارِ اینکه «بعد چه خواهد شد؟» فارغ از اینکه از بین آثار فصیح کدامها موفق بودند، کدامها کمتر موفق بودند و کدامها هیچ موفق نبودند، بعید به نظر میرسد فصیح نشسته و تصمیم گرفته باشد قصههایی اینگونه بنویسد. او به شیوهای نوشت که بلد بود. رمان برای فصیح همانگونه تعریف میشد که مینوشت. او به تخیل خود، به حسیات خود و به طرزِ مواجههاش با واقعیت وفادار بود. البته شاید میتوانست با وسعتبخشیدن به میدان دید خود و وسواسِ بیشتر بهخرجدادن در نوشتن، آثارِ ماندگار بیشتری در ادبیات ایران از خود بهجا بگذارد، اما از یاد نبریم که او یک شخصیت ماندگار به نام «جلال آریان» در ادبیات داستانی ایران خلق کرد و با تکرار او در رمانهای مختلف خود و شخصیتپردازی ماهرانه او، این آدم را بهعنوان یک شخصیت «تیپیکال» در حافظه داستانخوانهای ایرانی حک کرد. جلال آریان اما یک فرآورده گلخانهای نبود. او از طبیعت تخیل فصیح، از غوطهورشدنش در رمان نوآر آمریکایی و از تجربه زیستهاش سر برآورده بود. حال آنکه در بیشتر آثاری که این روزها با تصمیم قبلی و از سرِ آن احساسِ مسئولیتهای کذایی که به آن اشاره شد، با دغدغه ژانرنویسی و شعار آشتیدادن مخاطب با رمان ایرانی تولید میشوند به چنان شخصیتهایی برنمیخوریم و با داستانی مواجه نمیشویم که حس انتظارِ «بعد چه میشود؟» را در ما پدید آورد و استثناهای موفقی هم اگر در بین آثارِ این سالها یافت شود، آنهایی است که بیاعتنا به چنین دغدغههایی پدید آمدهاند و زاده طبیعت تخیل نویسندگانشان هستند. اما در مورد آن دسته از آثار ژانری که براساس پروژههای ازپیشمعینشده تولید میشوند، جای این نگرانی هست که تولیدی اینچنین نهفقط مخاطب ادبیات را با رمانِ ایرانی آشتی ندهد بلکه این مخاطب را بیش از پیش از رمانِ ایرانی گریزان کند. متاسفانه واقعیت این است که مخاطب کاری به نیت نویسنده ندارد. او با اثر مواجه است. فصیح سودای آشتی مخاطب با رمان را نداشت؛ او سودای نوشتن داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.