|

فلسفه و ریاضیات

از زمان افلاطون تاکنون ریاضیات فیلسوفان را متحیر کرده و به چالش کشیده است. این امر به دلیل ویژگی منحصربه‌فرد ریاضیات است. ریاضیات نیز همچون فلسفه پژوهش پیشینی است، اما روش‌های آن، مانند خصلت‌ قطعی و بی‌چون‌وچرای نتایجش کاملاً متفاوت از روش‌های فلسفه است. این تفاوت بین دو موضوع است که تفاوت بین راهنمای مطالعه‌ شاخه‌ای از یک موضوع را با راهنمای مطالعه‌ شاخه‌ای از موضوع دیگر نیز نشان می‌دهد. راهنمای مطالعه‌ شاخه‌ای از ریاضیات باید اطلاعاتی درباره‌ حوزه‌ای از ریاضیات به دست دهد. چه‌بسا کسانی که در این حوزه مشغول به کارند حوزه‌های مختلفی از ریاضیات را انتخاب کنند، یا حوزه‌ای را به شیوه‌ دیگرگونی پیش نهند. بااین‌حال، همگی بر سر این موضوع متفق‌القول‌اند که هدفشان آموزش پاره‌ای از حقایق به خوانندگان‌شان است. از سوی دیگر، راهنمای مطالعه‌ شاخه‌ای از فلسفه در پی دست‌یازیدن به چنین امری نیست: هدف فلسفه کمک به خواننده است تا به نتایج خود درباره حقیقت موضوع برسد. چه‌بسا فلسفه خواننده را از دیدگاه‌هایی آگاه سازد که نویسندگان کتاب‌ها درباره موضوع برگزیده‌اند، استدلال‌هایی که به دست داده‌اند، تمایزهایی که ترسیم کرده‌اند و قضیه‌هایی که اثبات کرده‌اند، ولی بنا بر آن نیست که خواننده را نسبت به حق‌بودن هیچ پاسخی به یک پرسش فلسفی متقاعد ساخت. به‌تازگی کتابی به فارسی ترجمه و منتشر شده که از چنین تلاشی پرهیز کرده است. «فلسفه ریاضیات» اثر مایکل دامت، به‌عنوان یک راهنمای مطالعه نه هیچ نتیجه‌ فلسفی را تصدیق می‌کند و نه در باب اعتبار هیچ دلیل فلسفی داوری می‌کند، بلکه می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که برای مطالعه‌ فلسفه ریاضیات به چه چیزی نیاز است؟‌ همچنین می‌کوشد به این سوالات پاسخ دهد: ریاضیات درباره چه چیزی است؟ اگر یک گزاره‌ ریاضی صادق است، چه چیزی آن را صادق می‌سازد؟ آیا حقایق ریاضی به‌ضرورت صادقند و اگر چنین است خاستگاه این ضرورت‌ چیست؟ به‌کاربردن حقایق ریاضی در واقعیت خارجی چگونه ممکن است و این کاربست بر چه امری استوار است؟ در نظر نویسنده فلسفه‌ ریاضیات قلمروی تخصصی در فلسفه است، اما نه قلمرو تخصصی مستقل. بسیاری از پرسش‌هایی که در فلسفه‌ ریاضیات پیش می‌آید، البته نه همه‌ آن‌ها، نمونه‌های خاصی از پرسش‌های فراگیرترند که در قلمروهای دیگر فلسفه پیش می‌آیند و در فلسفه ریاضیات در قالبی کاملاً نظری، یا کاملا ساده‌شده رخ می‌دهند. نویسنده از جهاتی مهم این موضوع را همانند فلسفه‌ زمان می‌داند. روشن است انسان نمی‌تواند بدون آشنایی کلی و مقدماتی با زیست‌شناسی به بررسی فلسفه‌ زیست‌شناسی یا بدون آشنایی کلی و مقدماتی با اقتصاد به بررسی فلسفه‌ اقتصاد بپردازد. ازاین‌رو، نویسنده بر این باور است که پرداختن به فلسفه‌ ریاضیات کاری است شتاب‌زده، مگر از سوی کسی که پیشینه‌ آشنایی با ریاضیات را داشته باشد، درست همان‌طور که نمی‌توان به هیچ مطالعه‌ جامعی در فلسفه‌ زمان دست زد، مگر کسی که دریابد فیزیکدانان در نظریه‌های فیزیکی چه برداشتی از زمان دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.