ایدئولوژی و تولید هویت
بسیاری از متفکران ترقیخواه بر این باورند که کار اصلی ایدئولوژی تولید هویت است. ایدئولوژی میتواند هویتهای مختلفی تولید کند. اما هویت یا هویتهای تولیدشده بهمثابه واقعیت معرفی میشوند و تأثیرات واقعی نیز بهجا میگذارند. ایدئولوژی، حقیقت خود را از این واقعیتها برمیگیرد. بهتازگی کتابی از سوی نشر کویر ترجمه و منتشر شده که میکوشد این تصور را دنبال کند: «هویت بهمثابه ایدئولوژی». سینیشا مالشویچ یکی از پرکارترین محققانی است که درباره هویت مینویسد. در این کتاب، او مضمون تقریبا تکراری و کهنهای مانند ایدئولوژی را دوباره برجسته میکند که بهتازگی تا حدودی نادیده گرفته شده. همچنین مباحث جامعهشناختی معاصر درباره قومیت و ناسیونالیسم را نیز احیا میکند. او بر این باور است که هویت برخلاف ظاهر جذاب، سازنده و بیطرفانهاش، نوعی ایدئولوژی است که تبدیل به مد فرهنگی شده است. این کتاب را میتوان نقدی جدی نسبت به این مد فرهنگی دانست که در نظر نویسنده از حیث عملی خطرناک است. در این چارچوب، این کتاب نگاهی متفاوت و متمایز به مباحث و رویدادهای ملیگرایانه از جمله نمونههای اخیر آن مانند برگزیت (خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا) و انتخاب رئیسجمهور ناسیونالیست افراطی در ایالات متحده (دونالد ترامپ) دارد. اگرچه مباحث کلی کتاب حول پرسش از مسئله «هویت» به مثابه شکلی از عمل ایدئولوژیک نوشته شده، بنیاد اصلی آن بر آثار بسیار خاص و درعینحال بسیار متنوع ایدئولوژی هویتگرایی یعنی ناسیونالیسم متمرکز است. در این راستا، وجوه نظری و تجربی ایدئولوژی ناسیونالیستی در اشکال قومی، مدنی و معمولی آن نیز بررسی میشود. نویسنده میکوشد نشان دهد ناسیونالیسم در تمام اشکالش، نهتنها روایت ایدئولوژیک مسلط دوره مدرنیته است، بلکه فهم کامل آن نیازمند تحلیل ناسیونالیسم بهعنوان ایدئولوژی عملیاتی مسلط دوره معاصر است. از این منظر، ناسیونالیسم قومی، مدنی و معمولی همچنان منبع بسیار قوی مشروعیت و مکانیسم بسیار معتبر بسیج توده است. به نظر نویسنده در زمانه حاضر هیچ عاملیت سیاسی که درصدد تسلط بر دولت یا بسیج عمومی خارج از کانالهای نهادی رسمی باشد، نمیتواند بدون توسل به شعارها و اعمال ناسیونالیستی به توفیق چندانی دست یابد. پرسش اصلی این است: چرا و چگونه چنین ایدئولوژی مدرن و جدیدی از حاکمیت عمومی و هژمونی فرهنگی در دوران معاصر توانسته موفق به کسب سلطه جهانی شود؟ نویسنده در کتاب حاضر، میکوشد به مهمترین تبیینهای این مسئله برحسب شدت و ضعفهایشان بپردازد. او ابتدا به مسائل مفهومی مرتبط با ماهیت فرایند تاریخی تغییر ساختاری میپردازد و میکوشد روند مفهومپردازی قومیت و ملتبودگی را بهعنوان پرسشهایی درباره هویت یا ایدئولوژی بررسی کند. سپس دو نظریه مشهور درباره ناسیونالیسم را باز میکند: نظریه ارنست گلنر و آنتونی اسمیت و بهطور انتقادی با بررسی نگاه متمایز آنها به پروژه ملت-دولتسازی و تمرکز بر دو سطح متمایز ایدئولوژی به آرای آنها میپردازد و نقش تهدید و اجبار در ملت-دولتسازی را ارزیابی میکند. در آخر نیز آثار و پیامدهای قومیت و ناسیونالیسم را در عمل و با نگاه به ساخت و فروپاشی ملت- دولت در یوگسلاوی و رواندا، تحلیل میکند. اگرچه کتاب حاضر را میتوان بهطورکلی به سه بخش مفهومی، نظری و تجربی تقسیم کرد، تمام فصول کتاب بهنوعی با هر سه مقوله مفهومی، نظری و تجربی درگیرند: در فصل اول، توان تحلیلی مفهوم «هویت»، «هویت قومی» و «هویت ملی» با توجه به ریشههای غیرجامعهشناختی آنها ارزیابی میشود. فصل دوم به رابطه میان مسائل مفهومی و روششناختی در مطالعه تجربی هویت قومی و ملی متمرکز است. فصل سوم مناسبت تحلیلی مفهوم ایدئولوژی در پی انتقادات اخیر را بررسی میکند. تمرکز اصلی بر دیدگاههای پساذاتگرایی معاصر ملهم از فوکو، پستمدرنیسم و پسامارکسیسم است که همگی آنها با فهم پساساختارگرایانه از ایدئولوژی عمل میکنند. هدف فصل چهارم تقابل با انکار همهجانبه نقش ایدئولوژی در مدرنیته است. فصل پنجم، تحلیلی از نظریه هویتگرایی ماهرانه ناسیونالیسم یعنی نظریه نمادگرایی قومی آنتونی اسمیت ارائه میکند. با ارزیابی بنیادهای معرفتشناختی این رویکرد، نشان داده میشود که نظریه اسمیت تنها زمانی میتواند بهتر درک شود که بهطور مستقیم با دیدگاه جامعهشناختی کلانتر یعنی دیدگاه دورکیمی هماهنگ شود. فصل ششم، به جنبههای اصلی رویکرد ارنست گلنر بهعنوان نقطه مقابل نظریه مدرنیستی، ماتریالیستی و تقریبا ضدهویتگرایی ناسیونالیسم آنتونی اسمیت میپردازد. بااینحال، نشان میدهد مبانی معرفتشناختی گستردهتر جامعهشناسی تاریخی گلنر، دقیقا مانند اسمیت، بر فهم ساده اما برجسته دگرگونیهای ساختاری رادیکال تأکید میکند که عامل شکلدهی به ماهیت اجتماع انسانی هستند. فصل هفتم، دلالتهای سازمانی هویتگرایی را در عمل با اشاره به فروپاشی یوگسلاوی وامیکاود. فصل بعدی، علاوه بر علل ساختاری و نقش نخبگان در فروپاشی دولت، به مسئولیت نخبگان فرهنگی هویتگرای ارگانیک یعنی روشنفکران توجه میکند. این فصل با بررسی انتقادی گونهشناسی زیگموند باومن از روشنفکران مفسر و قانونگذار و آنتونیو گرامشی از روشنفکران سنتی و نظامساز، وضعیت روشنفکری در دوره کمونیستی و پس از آن ادامه مییابد. و سرانجام در فصل آخر، وجه تاریک ایدئولوژی هویتگرایی و سیاست بررسی میشود. نویسنده بر این باور است که گرچه پاکسازی قومی و نسلکشی هنوز هم بهعنوان وجه برجسته رژیمهای استبدادی و عقبمانده تلقی میشوند، اکثر تحقیقات اخیر نشان دادهاند که نابودی جمعی سیستماتیک بهندرت هدف حاکمان سنتی بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.