از طلوع تا غروب یک تجربه
حسام نامی
تئاتر تجربی رویهای است که با کارگاه نمایش در اواخر دهه 40 شمسی شکل میگیرد و به نقل از صدرالدین زاهد با حضور پیتر بروک و اجرای نمایش «ارگاست در پرسپولیس» دچار جهش میشود. تئاتر تجربی با پیروزی انقلاب مسیرش را محکمتر از گذشته ادامه میدهد. با اینکه به نظر میرسد نیروهای انقلابی با شمایل کارگاه نمایش موافق نیستند و آن را به شکلی منحل میکنند؛ اما اندیشه تئاتر تجربی کماکان بر فضای تئاتری ایران سایه میاندازد.کافی است نگاهی به جریان تئاتر در ایران پس از انقلاب بیندازیم. بخش مهمی از نیروهای تئاتری دهه 60 و 70 برآمده از دفتر تئاتر تجربی دانشگاه تهران هستند. گعدههایی که در اوایل دهه 90 شکل میگیرد، در قالب دایره ده یا حلقه تئاتر دانشگاهی برآمده از جریان تئاتر تجربیاند. اندیشه افرادی مانند فرهاد مهندسپور در دانشگاه عاملی برای جریان فکری قالبی در فضای تئاتر مولوی میشود. با نگاهی به تئاترهای دفاعمقدسی یا دینی از دهه 60 تا به امروز میشود درک کرد فرم غالب جریان مدرنیسمی است که خوراک فکری تئاتر تجربی را نیز تأمین کرده. علت هم آن است که تولیدکنندگان این گونه تئاترها با یا بیواسطه به جریان تئاتر تجربی وصلند و آبشخور فکریشان تئاتر تجربی است. بااینهمه تئاتر تجربی در سالهای اخیر از ریل خارج و به شکل تجاری بدل شده است. درحالیکه در غرب تئاتر تجربی همانند جریان فرینج وابستگی مالی به دولت دارد و شرایط اجرایش مستقل از فضای تجاری است، در سالنهایی مانند مستقل یا ایرانشهر، جریانی تجاری از تئاتر تجربی شکل میگیرد که بهواسطه حضور ستارگان تلویزیونی یا سینمایی فروش خوبی هم رقم میزند. بااینهمه حرکتهایی برای بازگشت به اصل موضوع شکل میگیرد. در زمان ریاست سعید اسدی بر تالار مولوی حرکت به سوی شکلگرفتن جریان تئاتر تجربی دانشگاهی تسریع پیدا میکند و حلقه تئاتر دانشگاهی نیز محصول آن دوران است؛ اگرچه کارگردانهایش بعدها با ورود به عرصه تئاتر تجربی با تشتت آرا مواجه شدند. در این دوران اما تئاتر مستقل به واسطه برنامهای با عنوان «عصر تجربه» اقدام به رویصحنهبردن چهار نمایش تجربی کرده است. نمایشهای «1974» به کارگردانی محمد شجاعی، «مورچهها» به کارگردانی علی مسعودی، «کوریولانوس» به کارگردانی حامد اصغرزاده و «در باب ماراساد» به کارگردانی حسام لک در مدتزمانی 90 روزه اجرا میشوند. نمایشها از سوی مدیریت سالن و بدون فراخوان پیشین برگزیده شدهاند و به شکل دورهای در تئاتر مستقل و با حمایت کامل مصطفی کوشکی، مدیریت تماشاخانه، روی صحنه میروند. در این مدت نیز نمایشها با فرازوفرودهایی مواجه شدهاند. مسئله اول استقبال از نمایشهاست. مستقل بهعنوان بخش خصوصی و با توجه به اجراهایش، جزء سالنهای پرمخاطب است و حضور چهار نمایش با مخاطب اندک میتواند قیاسی از استقبال تئاتربینهای امروز از نمایشها باشد. دومین نکته، مسئله درک و فهم تئاتر تجربی است. مسئله سوم حمایت مالی است. در کشورهای صاحب تئاتر، تئاتر تجربی متولیاش دولت یا شهرداری است؛ اما در ایران چنین حمایتی چندان وجود ندارد و پررنگ نیست. «عصر تجربه» یک شک است. بخش خصوصی تا جایی میتواند آن را پیش ببرد که هزینههایی برای سالن و مدیریت آن صرف کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.