|

مرور

سرمای قلب «جان گابری‌یل بورکمن» نمایشنامه‌ای است از هنریک ایبسن که با ترجمه ناصر ایرانی در نشر نی منتشر شده است. ایرانی چنانکه خود در آغاز ترجمه فارسی این نمایشنامه نوشته است، «جان گابری‌یل بورکمن» را از ترجمه انگلیسی اینگا - استینا اوبنک و پیتر هال ترجمه کرده و آن را با ترجمه انگلیسیِ مایکل مه‌یر نیز تطبیق داده است، چراکه به گفته ایرانی «هر دو ترجمه، به تصدیق منتقدان و استادان فن، موثق و معتبرند.» ترجمه فارسی نمایشنامه «جان گابری‌یل بورکمن» علاوه بر یادداشت مترجم، با سالشماری از زندگی و آثار هنریک ایبسن و مقاله‌ای درباره نمایشنامه همراه است که این مقاله، برگرفته از مقدمه‌های آن ترجمه‌های انگلیسی است که مبنای ترجمه فارسی نمایشنامه بوده‌اند. چنانکه در این مقاله آمده است، «جان گابری‌یل بورکمن» نمایشنامه ماقبل آخر ایبسن و مربوط به دوره سوم نمایشنامه‌نویسی اوست. دوره‌ای که چنانکه در مقاله یادشده توصیف شده، ایبسن در آن و به ویژه در نمایشنامه جان گابری‌یل بورکمن «تجربیات دو دوره‌ی پیشین آفرینش هنری خود را، که اولی 19 سال و دومی 28 سال طول کشید، در هم آمیخت و حقیقتا به تعبیر خود او که چهار سال بعد نوشت با سلاح‌های جدید و در زرهی جدید ظاهر گشت و اثری آفرید آکنده از بدایع هنری و ریزه‌کاری‌های استادانه‌ی تکنیکی، و درواقع شاهکاری که اگر از بقیه‌ی آثار این نابغه رفیع‌تر نباشد به ضرس قاطع می‌توان گفت در ردیف بهترین آنها جای دارد.» در این مقدمه همچنین درباره نمایشنامه «جان گابری‌یل بورکمن» آمده است: «طرح کلی جان گابری‌یل بورکمن براساس داستانی شکل گرفته که ایبسن مدت‌ها پیش در ایام دانشجویی‌اش در اسلو (که در آن زمان کریستیانا نام داشت) شنیده بود. در سال 1851، یک افسر عالی‌رتبه‌ی ارتش متهم به اختلاس شد. او ابتدا این اتهام را بی‌پایه خواند، ولی بعد سعی کرد با شلیک تیر خودکشی کند که نتوانست. به چهارسال زندان با اعمال شاقه محکوم شد و وقتی از زندان بیرون آمد، کمی پیش از آن‌که ایبسن به اسلو برگردد تا به کارگردانی تئاتر بپردازد، خودش را در خانه حبس کرد و بقیه‌ی زندگی‌اش را در کنج عزلت به غم و غصه گذراند بی‌آن‌که حتی قادر باشد با زنش همکلام شود. بعدها، در سال 1880، افتضاح بزرگی در آرندال برپا شد: یک مدیر بانک پول‌های مشتریان را اختلاس کرد و به زندان محکوم شد. ورشکستگی موضوعی بود که همواره توجه ایبسن را به خود جلب می‌کرد زیرا وقتی هفت ساله بود پدرش به همین درد مبتلا شده بود.» در ادامه بعد از ذکر چند ماجرای دیگر که به نوعی تأثیر خود را بر این نمایشنامه ایبسن گذاشته‌اند، درباره مضمون «جان گابری‌یل بورکمن» چنین می‌خوانیم: «مضمون جان گابری‌یل بورکمن... به تعبیر خود ایبسن سرمای قلب است.» همچنین در جایی دیگر از مقاله یادشده درباره دلیل شاهکاربودن «جان گابری‌یل بورکمن» چنین آمده است: «آنچه جان گابری‌یل بورکمن را تا حد یک شاهکار کم‌نظیر تئاتری ارتقا داده قدرت تکنیک آن است. یک جنبه‌ی این قدرت تکنیک، ساختار متداخل نمایشنامه است: هر پرده درست از جایی شروع می‌شود که پرده‌ی قبلی پایان یافته است، یا حتی پیش از آن. این ساختار ما را به لحظه‌هایی از تئاتر ناب - از غافلگیری تکان‌دهنده و در عین‌حال انتظار برآورده‌شده - روبه‌رو می‌کند.»

نمایشنامه‌ای درباره کمون پاریس «بهار 71» نمایشنامه‌ای است از آرتور آداموف، نمایشنامه‌نویس ابسورد فرانسوی، که با ترجمه مهسا خیراللهی در نشر نی منتشر شده است. «بهار 71» نمایشنامه‌ای تاریخی است و به واقعه معروف کمون پاریس می‌پردازد. واقعه‌ای که برتولت برشت نیز در نمایشنامه «روزهای کمون» به آن پرداخته است. آداموف در «بهار 71» از فرم نمایش‌های خیمه‌شب‌بازی نیز الهام گرفته است و البته در پیش‌گفتار نمایشنامه تأکید کرده است که منظورش از خیمه‌شب‌بازی «اصلا نمایش عروسکی نیست؛ بلکه میان پرده‌هایی است تمثیلی با بازی بازیگران و همچنین عاری از سبکی افراطی.» او می‌نویسد: «دریافته‌ام که خیمه‌شب‌بازی‌ها مزیت‌های بسیاری دارد: نخست، نمایش را قطعه‌قطعه می‌کند و از آن سبقت می‌گیرد. همچنین از نظر تاریخی، روشن‌کردن صحنه‌هایی که در ادامه می‌آید از توضیح‌های طولانی و کسل‌کننده‌ی شخصیت‌ها درباره‌ی اتفاق‌ها جلوگیری می‌کند.» اما این پرسش ممکن است مطرح شود که چه چیز آداموف را به نوشتن نمایشنامه‌ای درباره کمون پاریس برانگیخته است؟ آداموف در پاسخ به این پرسش می‌نویسد: «اکنون چند سالی است که کاملا اتفاقی اثری مصور از کمون پاریس در دست دارم که واقعا مجذوبم کرد و من را به مطالعه‌ی این دوره‌ی شگرف و بی‌همتای تاریخی ترغیب کرد، به‌مراتب بیش‌تر از آن رو که جزوه‌های جمهوری‌خواهان، بنا بر دلیلی بدیهی، چندان شناختی از آن به ما ارائه نمی‌دهد. برای من، نخست بحث کمابیش بر سر وظیفه‌ای است که در برابر نخستین حکومت طبقه‌ی کارگر در جهان دارم.» آداموف در ادامه می‌نویسد: «یکی از دلایلی که به نوشتن درباره‌ی کمون ترغیبم کرد، این تمایل بود که به گونه‌ای نمایشی بر واقعه‌ی ناگوار کمون تأکید کنم؛ یعنی عمر کوتاهش. عمری در شتابزدگی روزافزون وقایع و افزایش همواره رعب‌آور فعالیت‌ها. چیزی که شاید پیش از همه نظرم را جلب کرد، این بود که شخصیت‌ها هیچ‌گاه در لحظه‌ی وقوع حوادث حضور نداشتند؛ بلکه همواره در کنار یا بیرون وقایع بودند. مونمارتر اشغال شده بود، ولی آن‌ها به خودشان می‌گفتند: هیچ‌چیز از دست نرفته، چون مونمارتر اشغال نشده و تسخیرناپذیر است. گاهی هم، به‌عکس، ناامیدی حاکم می‌شد و تدابیری اتخاذ می‌شد که جلوی همان عوامل ناامیدی گرفته شود. هنوز حکم‌ کاهش حقوق رأی نیاورده بود که آن‌ها اتحاد کارگری تشکیل می‌دادند و طبقه‌ی کارگر قوانین خود را وضع می‌کرد. در نهایت، آن زمان محدود به من اجازه داد تا با استفاده از اتفاق‌ها خاطرنشان کنم که چگونه یک شخصیت از واقعیت سیاسی آگاهی می‌یافت؛ درحالی‌که دیگری، کم یا خیلی زیاد، آگاهی‌اش را از دست داده بود.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.