به بهانه نمایشگاه «رنگ، رخسار»
چیزهایی پنهان از چشم و گوشها
مسعود سعدالدین
محمدعلی بنیاسدی عزیزترین رفیق، با قلبی باز، سرزنده و شوخطبع، تیز و هوشیار که نگاهش در اطرافیان نفوذ میکند، آینهای برای سادگی و تواضع و طنزی که مجال نمیدهد زندگی و درک آن در جدیت محض خشک شود. کمتر هنرمندی اینگونه خود میماند و به خود وفادار، آنهم در زمانی که صحنه هنر جای خودنمایی و نمایش دگربودگی شده است. شاید سال آخر دانشکده بود که عینک معمولی را جایگزین عینک گرد کرد که آنوقتها نشانه روشنفکری بود، بعد از آن معمولی لباس میپوشید و شیفته جمله معروف چخوف شد و آنقدر تکرارش کرد که بخشی از رفاقتمان شد: «هنرمندان بزرگ با بوق و کرنا به دنیا نمیآیند». منبعد میبایست به چهبودگی هنر پرداخت. این ادراک که بعدها در دوران سربازی و عمدتا در جبهه شکل گرفت، محور غالب بحثهای ما درباره هنر بود تا جایی که تصمیم گرفتیم همه آموختههایمان را بررسی کنیم و از نو به کیفیت و جوهر امر حقیقی در تاریخ هنر بنگریم. من این نگاه را مدیون بنیاسدی هستم. ممدجان (آنگونه که من همیشه صدایش میکنم) اولین مشوق من در راه هنر بود؛ در کانون جوانان سمنان که در آن اعتبار و جوایزی کسب کرده بود و بعدها دلگرمیدادن و تجربههایش برای کنکور هنرهای زیبا. دوران دانشکده، دوستیهایش با استادان و حتی دانشجویان دانشکدههای دیگر، کنجکاوی و تجربهگریاش برای من سرمشق بود. یک سال زودتر از من وارد دانشکده شد، اما جریانات انقلاب موجب شد با هم دانشکده را تمام کنیم. جنگ آغاز شده بود و روشن بود به جبهه اعزام خواهیم شد. زمانی دشوار آغاز میشد. دوستی ما عمیقتر شده بود و این رفاقت قوت قلب بود، در دورانی پر از خشونت، مرگ، ویرانی و رنج، خاصه برای ما که ذهنمان متمرکز هنر بود. گفتوگوهای جدی ما درباره چهبودگی هنر آغاز شد. کمتر کسی را دیدهام که با دقت و تیزهوشی پرسشی طرح کند که ناچار شوی خارج از عادتها بهگونهای جوهری به آن بپردازی. حسرت میخورم چرا آن گفتوگوها که بعدا در خط مقدم جبهه، فشردهتر ادامه یافتند، ضبط نشد. بعد از سربازی، گروهي چهارنفره با منوچهر صفرزاده (مشصفر) و بهرام دبیری شکل گرفت؛ ترکیب عجیبی بود از هنرمندانی متفاوت که همه آرزوی بازگشت از هنر سیاسی و تا حدی تبلیغاتی به هنری با ادراک فردی و حساسیتی دیداری داشتند. نگاه بنیاسدی که هیچگاه دچار عقده هنر متعهد و سیاسی نشده بود، وجدان بیدار ما برای درکی عمیقتر از هنر بود و پرسشهایش انگیزهای برای نواندیشی و بهخودرسیدن. با طنزی ظریف و جملاتی از حجم عظیم خواندههایش تلنگری به ذهن ما بود و انگیزهای برای راهی خارج از نرم. گالریای وجود نداشت؛ اولین نمایشگاهمان در کارگاه دبیری و بعد نمایشگاههای انفرادی در کارگاه شادروان ایرج زند که گهگاه در گفتوگوهای ما شرکت میکرد برگزار شدند. بعد از مهاجرتم به آلمان، گفتوگویمان با نامه ادامه یافت. امروز به کلمات کمتری نیاز داریم تا از خود بگوییم و هنوز یقین دارم که رفیق من پشت کلمات چیزهایی میبیند که از چشم و گوش بسیاری پنهان است. همین ادراک عمیق روحی را در آثار تازهاش حس میکنم. وقتی به آثار امروز بنیاسدی نگاه میکنم، تداعی، یکی از واژههای کلیدی او را اینبار در تداعی روزگار سپریشده میبینم که به فرم مبدل میشود. فضایی بین لمس جسمانی و نسیم روح که تنها لحظهای از سطح برخاسته تا دریافت شود، باز بر سطح نشسته و تنها گمانی در ذهن بر جای میگذارد؛ گمانی از هستی که هیچگاه در سطح نمیگنجد، ولی چقدر ظریفند این اشارات و تداعیها که بهندرت میتوان در آنها امری اندیشهشده یافت. گویی تصویر در نهایت سادگیاش، بازی و تجربه گونهگونش مدام به آنچه در پس آن نهفته است اشاره میکند و ناچار موجب خوانشی یگانه میشود که از سطح عناصر برای هر فردی به زعم پارمنیدس او را به گمانی از حقیقت هستی فرد خود در برابر حقیقت هستی بیرونی که همیشه ناشناخته میماند نزدیک میکند. «رنگ-رخسار» نامی بسیار بجا برای این نمایشگاه، شاید رخسار خود نقاش است، خاموش و خوددار، پر از تداعی، انتظار، شیفتگی و فریبندگی. ذهنیتی جوان، نوجوان و کودک که پیری نمیشناسد و مدام از درون خطوط و نقوش از نو میشکفد، جلوه میکند، میدرخشد، به هیجان وامیدارد و درعینحال در زمان اثیری خود ساکن میماند. رنگ، بازی با عناصر تصویری و تجربه نقاشی هنگام کار که گویی هربار با تازگی و از نو تجربه میشود، از ابتدا از ویژگیهای کار بنیاسدی بوده، ولی او با آثار تازهاش و به شیوه یگانه خودش به نوعی مینیمالیسم رسیده است. مینیمالیسم به مفهوم فشردهکردن خود عمل نقاشی بهعنوان موضوع بر سطح تصویر. یکی از طنزهای بهیادماندنی بنیاسدی درباره نیهیلیسم بود. آنوقتها کامو، کافکا و اگزیستانسیالیستها قهرمانان ذهنی ما بودند. هستی معنایش را پوشانده بود (نهاینکه حالا نپوشانده باشد) و بیهودگی زندگی ذهنمان را اشغال کرده بود. بنیاسدی هربار به مناسبتی میگفت «ما بیعملیم. هستیم، اما بیعملهای فعال». تناقض و طنز این جمله نهتنها زیبا بود، بلکه نشانی از امید و تداوم برای یافتن در آن نهفته بود و وقتی من امروز به مینیمالیسم در کار او اشاره میکنم، ناخودآگاه به یاد این جملهاش میافتم. نمیدانم خود او تا چه اندازه و چهبسا با طنز همیشگیاش به این مینیمالیسم رسیده؛ مینیمالیسمی که از جمعیت نقش پر است، بااینهمه بهسادگی محض میرسد. همه نقشونگار همچون دستگرمی و تمرکز برای نزدیکشدن به رخساری آشنا و هربار غریب؛ رخساری که معنایش در رنگ حل میشود تا خود پنهان بماند. ممدجان دستمریزاد، پاینده باشی رفیق عزیز من.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.