ایران؛ بازیگر باهوش منطقه
ترجمه: شهرام زرندار
بار دیگر عراق عمیقا دچار بحران است. برای سه سال دولت مرکزی در بغداد و منطقه کردستان با هم برای ازبینبردن داعش همکاری کردهاند و جنگیدهاند. اکنون به دنبال همهپرسی 25 سپتامبر برای استقلال منطقه کردستان آنها بهروی هم اسلحه کشیدهاند. دینامیسم موجود در عراق بسیار پیچیده است. رقابتها بین خود کردها و اختلافات فرقهای، قومی و سیاسی در بغداد و جنگ علیه داعش در آینه نزدیک عیان است و با اینهمه به نظر میرسد افراد بسیاری در واشنگتن و سایر جاها به طرزی نزدیکبینانه بر یک فاکتور به نام ایران متمرکز شدهاند. ایرانی که آن را کنترلکننده و مسلط بر وضعیت موجود در عراق میدانند؛ ایرانی که آنها آن را در جستوجوی سیاست خارجی جاهطلبانه و توسعهطلبانه میدانند و این تمام داستان نیست. حیدر العبادی، نخستوزیر عراق، از زمان بهقدرترسیدن در سال 2014 برای بهعقبراندن هژمونی ایرانیها سخت تلاش کرده است؛ هرچند او مانند دولت ایران شیعه است و اذعان میکند که اولین و معتقدترین ناسیونالیست عراقی است و او مطمئنا پیرو ایدئولوژی انقلابی ایران هم نیست که این امر آقای عبادی را منحصربهفرد نمیکند.
بیشتر عراقیهای شیعه مانند او نمیخواهند کشورشان تبدیل به دستنشانده جايي شود. مقتدی صدر، روحانی پوپولیست شیعه، درحالحاضر آشکارا با نقش ایرانیها مخالفت میکند. حتی نیروهای بسیج مردمی که ترکیبی از حداقل 60 گروه شبهنظامی تحت سلطه شیعیان در عراق است تقسیم شدهاند، بعضی در خط ایران هستند و برخی با ایران مخالفاند. آقای عبادی برای متعادلکردن اوضاع، خواهان پدیدآوردن ائتلاف با سایر بازیگران محلی، منطقهای و بینالمللی است. او از عربستان سعودی که مهمترین رقیب منطقهای ایران است، در ماههای اخیر دو بار دیدار کرده و پیوندهای مستحکمی با واشنگتن برقرار کرده است. نخستوزیر عراق همچنین به طرزی فزاینده در بین سنیهای عراق محبوبیت کسب کرده است. هنگامی که در تابستان 2014 داعش سرتاسر عراق را در هم نوردید، ایران برای نجات عراق پا پیش نهاد و بهسرعت حمایت تاکتیکی و تسلیحاتی لازم را برای عراق فراهم آورد. بعدها هنگامیکه نیروهای عراقی در برابر داعش پیشرویهایی داشتند، آقای عبادی از یک ائتلاف به رهبری ایالات متحده دعوت کرد تا به نبرد علیه داعش بپیوندند و این امر با وجود اعتراض قوی ایرانیان رخ داد. این بخشی از محتوایی است که بسیاری در واشنگتن درحالحاضر آن را انکار میکنند و این در حالی است که واشنگتننشینان تنش پدیدآمده بین بغداد و کردها را بهعنوان یک بخش از مانور ایران برای بهدستآوردن دست بالاتر در کنترلشان بر عراق میبینند. البته ایران در صحنه سیاست و نبردهای همسایهاش درگیر است. در حقیقت ایران قویترین فاکتور خارجی در عراق است و وقتی نوبت به عراق میرسد، تهران پیوسته یک قدم جلوتر از واشنگتن و همپیمانانش است. ایران همچنین دارای روابط طولانی و خوبی با اتحادیه میهنی کردستان، یکی از احزاب پیشرو کرد است. این مجموعه از حقایق به معنای آرزوی نابودی عراق از سوی ایرانیان نیست. ایران که جنگ مرگبار دهه 1980 را به یاد میآورد، خواهان تضمین این امر است که عراق مهاجم نباشد؛ اما مقامات ایرانی علاقهمند به یک ثبات شیعی و مرزهای امن با عراق هستند. ایران نمیتواند داعش را خیلی نزدیک مرزهای خود تحمل کند؛ چنانکه فروپاشی عراق در سال 2014 ایران را به مرز هشدار رساند. ترس مقامات در واشنگتن مخالف این بوده: اینکه فعالیت ایران در عراق خطرناک و بیثباتکننده بوده است. از سال 2003 به این سو مقامات در واشنگتن ایران را عوضی گرفتهاند. بسیاری به طرزی قابل درک هنوز از بحران گروگانگیری سال 1979 یا حمایت ایران از شبهنظامیان عراقی که در سال 2003 با سربازان آمریکایی میجنگیدند، میترسند یا نگران تهدیدات ایران علیه اسرائیلاند. وقتی نوبت ایران در عراق میرسد، عواطف و احساسات، واقعیت را با مه غلیظی میپوشاند و این فهم مقامات در واشنگتن را محدود میکند؛ اما برای ایران وقتی نوبت به ایالات متحده در خاورمیانه میرسد، پراگماتیسم راهنمای سیاست است و این به معنای موفقیتهای بیشتر است. ایران برای حکومت عراق یک فاکتور خارجی است؛ درست همانگونه که ایالات متحده است. رهبران عراقی مقامات ایرانی در کشورشان را مشاوران نظامی بینالمللی میدانند؛ درست همانگونه که مشاوران نظامی آمریکایی را چنین میپندارند. حکومت عراق هیچیک از این دو را دارای برتری اخلاقی بر دیگری نمیداند و هنوز به هر دو آنها نیاز دارد. برای اینکه نهایتا عراق را درست بفهمیم، ایالات متحده باید از انکار درجازنندهاش از پایه ترس از نفوذ ایران بگذرد، این امر را به رسمیت بشناسد که تواناییهای تهران محدود است و از اینکه حکومت در بغداد چه راه ظریفی را طی میکند و در پیشرو دارد، ممنون باشد. تا آن زمان ایرانهراسی و ایرانهراسان درباره یک چیز درست میگویند، ایران بازیگر باهوشتر در منطقه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.