نزديكي 2 سوي ارس
شرق: حدود 25 سال از زمان فروپاشي اتحاد جماهير شوروي ميگذرد؛ اتفاقي بزرگ در جهان معاصر که خط پايان بر جنگ سرد و نظام دوقطبي جهان کشيد، اما در کنار اين خط پايان، آغاز ديگري براي 15 کشور مستقل اتحاد جماهير شوروي، از جمله سه کشور آذربايجان، ارمنستان و گرجستان در منطقه قفقاز بود که ژئوپلیتيک اوراسيا را با تغيير و تحول اساسي روبهرو کرد. تشکيل جمهوري آذربايجان در مجاورت مرزهاي شمالي ايران، دو سوي ارس را به هم نزديک کرد با نقاطی براي همکاري دو کشور و شروع تنشهايي در اين رابطه. جمهوري آذربايجان واقع شده در غرب ارمنستان، شمالغرب ايران و شرق ترکيه با شهرهايي مهم مانند باکو، گنجه، آستارا، اردوباد، خالکندي، سومقاييت، شوشا، شکي، شيروان و شاماخي. رابطه ايران و جمهوري آذربايجان، در دهه 70 در دوره رياستجمهوري آيتالله هاشميرفسنجاني آغاز شد. ايران استقلال جمهوري آذربايجان را به رسميت شناخت. شروع اين رابطه با دوستي همراه بود و رابطه تجاري و اقتصادي در رأس اين مناسبات بود، اما بهتدريج با نزديکشدن آذربايجان به نهادهاي غربي و در ادامه، نزديکي باکو با تلآويو و ادامه سياستهاي قوميتي اين رابطه به تيرگي گراييد. مرزهاي دريايي ايران و آذربايجان يکي از اختلافهاي دو کشور است؛ با وجود گذشت دو دهه از تأسيس کشور جمهوري آذربايجان، مرزبندي دريايی دو کشور هنوز مشخص نشده است. وجود ميدانهاي نفتي و گازي متعدد در اين منطقه موجب اختلافنظر دو کشور بر سر تعيين خط مرزي شده است. با توجه به وجود پنج کشور ساحلي در اطراف درياي خزر، ايران داراي سهمي حداقل ۲۰درصدي از اين درياست؛ ولي دو کشور جمهوري آذربايجان و ترکمنستان سهم ايران را کمتر ميدانند. يکي از موضوعات مشترک ايران و آذربايجان در حوزه همکاريهاي دوجانبه، همکاري در زمينه انرژي است. اگرچه اين دو کشور بر سر ميدان نفتي سردار جنگل در درياي خزر سابقه اختلاف دارند، اما اکنون دو طرف اعلام ميکنند که براي همکاري در حوزه اکتشاف نفت آمادگي دارند. ميدان گازي سردار جنگل در درياي خزر و در استان گيلان قرار داد و ۲۴ کيلومتر طول و ۱۶ کيلومتر عرض دارد و از لايههاي مختلفي تشکيل شده است. اين ميدان در سال ۱۳۸۰ و در عمق ۷۰۰ متري از سطح آب، کشف شد و ۱۰ سال بعد، در پي مطالعات اکتشافي روي سکوي نيمهشناور اميرکبير، يک لايه نفتي، در عمق ۷۲۸ متري در اين مخزن هيدروکربوري کشف شد. آذربايجان اگرچه ابتدا در مورد کشف اين ميدان تبريک گفت، اما بعد مدعي شد که اين ميدان نفتي در آبهاي اين کشور قرار دارد، اما با مذاکرات دو طرف قرار شد در اين ميدان همکاري کند. روحاني در نشست روز گذشته با همتاي آذربايجاني خود گفت که «ايران آمادگي دارد تا همکاريهاي خود با آذربايجان در ديگر بخشهاي صنعتي، از جمله سوآپ نفت و گاز، اکتشاف و توليد نفت در حوزه درياي خزر را گسترش دهد». در کنار رژيم حقوقي خزر، آلودگي دريا موضوعي مورد بحث است؛ جمهوري آذربايجان تنها کشور حاشيه درياي خزر هنوز پروتکل الحاقي به کنوانسيون درياي خزر را امضا نکرده است. مرز مشترک ميان دو کشور مشکل ديگري را به دو کشور همسايه تحميل کرده است؛ «نفوذ» و «جاسوسي» يا مشکلاتي که براي اتباع دو کشور ايجاد شده است. اما اين تنها اختلاف ميان ايران و آذربايجان نيست. اگرچه تنوع فرهنگي و نزديکي اين فرهنگ و پيشينه تاريخي فرصتي براي همکاري دوجانبه است، اما درعينحال زمينهاي براي شروع مناقشات تاريخي هم هست. در ۲۱ تير ۱۳۸۵ جمهوري آذربايجان درخواستي را مبنيبر ثبت جهاني جنگل «کاسپيني- هيرکاني» به يونسکو ارائه کرد. با بررسي کارشناسان اين سازمان اعلام شد به دليل اينکه سهم جمهوري آذربايجان تنها ۲۰ هزار هکتار در مقابل سهم دو ميليونهکتاري ايران از اين جنگل متعلق به دوره «ژوراسيک» است، ثبت جهاني اين اثر بهتنهايي به نام آذربايجان ممکن نيست. پس از آن مقامات فرهنگي ايران پيشنهادي را به آذربايجان ارائه دادند مبنيبر ثبت مشترک اين اثر طبيعي. تاکنون اين امر به دليل اختلافات دو طرف ميسر نشده است. يا اينکه در هفتمين اجلاس کميته ميراث معنوي جهان که در تاريخ ۱۳ تا ۱۷ آذر ۱۳۹۲ در پاريس برگزار شد، جمهوري آذربايجان توانست ساز «تار» را به نام خود در زمره ميراث فرهنگي جهان به ثبت برساند.
ثبت جهاني چوگان و موسيقي «عاشيقلار» هم از جمله اختلافاتي است که در حوزه فرهنگ اين دو کشور به خود ديدهاند، اما با وجود اين اختلافها، پيوندهاي ديرينه تاريخي، پيوستگي و همجواري جغرافيایي، علائق مشترک فرهنگي و مذهبي و مشترکات فراوان زباني و قومي و خانوادگي ميان مردمان دو سوي ارس، بستر بسيار مناسبي را براي برقراري ارتباط دوستانه و برادرانه ميان دو کشور جمهوري اسلامي ايران و جمهوري آذربايجان فراهم کرده است. روابط ايران و آذربايجان فرازوفرودهاي زيادي را به خود ديده است؛ در سال 1994، دولت آذربايجان قراردادي را براي استخراج و صادرات نفت با کنسرسيومي به رهبري شرکتهاي آمريکايي امضا کرد که در آن انتقال نفت صادراتي آذربايجان از طريق خط لوله باکو - تفليس - جيهان پيشبيني شده بود، درحاليکه مقامات ايراني صادرات نفت آذربايجان از طريق ايران را مقرونبهصرفهتر دانسته و حذف ايران از اين قرارداد را داراي انگيزه سياسي تلقي ميکردند. در سالهاي بعد، مسئله استقرار پايگاههاي نظامي آمريکا و ناتو در خاک آذربايجان و موضعگيري برخي از رسانههاي آن کشور عليه ايران باعث سردي بيشتر روابط شد. از سال 2000 ميلادي، سياست خارجي آذربايجان به بهبود روابط با روسيه و در پي آن، ايران گرايش پيدا كرد که سرانجام به سفر حيدر علياف، رئيسجمهوري سابق آذربايجان، به تهران و سفر سيدمحمد خاتمي، رئيسجمهور وقت ايران، به باکو منجر شد. اما در دوره رياستجمهوري دولت نهم و دهم اين چالشها به اوج خود رسيد. تا اينکه در دوره دولت يازدهم، با رويکارآمدن حسن روحاني، دوره نويني در روابط تهران- باکو آغاز شد و ادامه اين روند در دوره دوازدهم ديده ميشود. حالا الهام علياف، رئيسجمهوري آذربايجان، براي شرکت در نشست سهجانبه سران ايران- روسيه- آذربايجان، به تهران آمده بود. اين دومين نشست سهجانبه است، اولين نشست در باکو برگزار شده بود. اين تعاملات و ديدارهاي دوجانبه و چندجانبه رهبران دو کشور ايران و جمهوري آذربايجان، نتايج و آثار منطقهاي براي صلح و ثبات در منطقه راهبردي قفقاز و غرب آسيا را در پي خواهد داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.