عودلا... عبدالله... جان؟
عليرضا زماني: کوچه کوچه و محله محله اين شهر را که نظر ميافکنيم، با هزاران نام و يادي روبهرو ميشويم که هرکدام هويت و نمادي از تاريخ، جغرافيا، طبيعت و مردمان و زندگي جاري آنها در اين شهر هزارخاطره است. نامها و يادهايي که از آغاز پايتختي تهران، با رويکرد حاکمان وقت، دستخوش تغييرات فراواني بوده است. در منابع مختلف، از وجه تسميه محلههاي پرشمار تهران سخن زياد به ميان آمده است. خوب که به اين منابع نظر افکنيم، وجه تسميه بسياري از محلههاي شهر منطق درستي دارد؛ با وجود اين منطق برخي هم مبهم و بيشتر بر اساس حدس و گمانها صورت پذيرفته است. سؤالات بسياري در اين باره وجود دارد که ذهن محققان را به خود مشغول کرده است. گفته ميشود ونک از اين رو ونک نام گرفته که روزگاري درختان ون بيشماري در آن ميروييد. اگر چه ميتوان هنوز رد درختان ون را در اين محله پيدا کرد، نيک که دنبال نام ونک باشيم، ونک را ناحيتي در اطراف سميرم مييابيم که امروزه براي خود شهري شده است. ونکي که بر اساس شواهد موجود، نخستين ساکنان ونک تهران نيز از آنجا بودهاند و نام ونک به سکونت ونکيهاي سميرم بازميگردد. علاوه براين، ونک را نوعي جانور کوچکتر از گربه هم گفتهاند که البته ربطي به ونک ما و سميرم ندارد. نارمک و ده نارمک نيز از ديگر محلههاي شهر تهران هستند که عدهاي را اعتقاد بر آن است که به دليل وجود درختان انار در گذشته به نارمک شهرت يافته است. با اين اوصاف، اگر نگاهي به منابع تاريخي بيندازيم، ده نارمک در منابع قرن پنج و شش به نرمق و نرمه شهرت داشته است. حتي در ري دوره اسلامي، بازاري به نام نرمه وجود داشت که به سمت ده نرمق گشوده ميشد؛ نرمقي که بعدها به نارمک بدل شد. عودلاجان نيز يکي ديگر از محلههاي تهران است که نام آن در پيوند با آب تعريف شده است و منابع، ريشهاش را برگرفته از«او» به معناي آب و «دراجيدن» به معناي پخشکردن آب ميدانند و معتقدند «اودراجيدن» به معناي محل پخش آب بوده و بهتدريج به عودلاجان تغيير نام يافته است. با علم به اين موضوع، خوب که به تهران قديم و نقشههاي آن نظر بيفکنيم، درمييابيم درست است که دو چشمه بالا و پايين در محدوده عودلاجان از منابع آب مهم اين محله و تهران بودند، محلي به نام «آب پخشکن» در محدوده محله سنگلج و پارک شهر امروزي بود که از ديگر منابع آبي مهم تهران به شمار ميآمد. آيا نام اودراجيدن يا محل پخشکردن آب بهتر نبود به اين محله و آب پخشکن آن اطلاق ميشد تا عودلاجان؟ از سوي ديگر، اگر نگاهي به زبانهاي محاورهاي برخي از قومهاي ايراني بيفکنيم، خواهيم ديد در اين زبانها عبدالله به «عودلا» خوانده ميشود. حتي امامزاده نزديک خرمآباد به «شاهزاده عبدالله» معروف است و در زبان محلي به «شاز عودلا» خوانده ميشود. عبدالله قرباني، خواننده کُرد نيز به «عودلا ماچکهاي» معروف است. همچنين، موارد فراواني از نامهاي عبدالله وجود دارد که در نقاط مختلفي چون استان بوشهر و لرستان و کردستان و بين عربها و افغانها به «عودلا» شناخته ميشود. سؤال اساسي اين است آيا ترکيب شخصيتي به نام «عودلا» با کلمه جان يا دلايل ديگر نميتوانسته وجه تسميه نامگذاري محله عودلاجان باشد تا ترکيب تغييريافته دور از ذهن اودراجيدن!؟ و اينچنين است که در کنار نام عودلاجان، نامهاي ديگري چون زرگنده، قلهک، چيتگر، وردآورد و... وجود دارند که منطق نامگذاريشان به شواهد و مثالهاي متقن بيشتري نياز دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.