|

علی‌اشرف درویشیان، آن‌گونه که زیست و نوشت

نویسنده کودکانِ کار

علی شروقی

چندسال پیش، در نشریه‌ای که پرونده‌ای برای علی‌اشرف درویشیان منتشر کرده بود، درباره قصه‌های کوتاه او نوشتم که «عطوفت» یکی از اصلی‌ترین ویژگی‌های قصه‌های اوست، و چند سال بعد که او را از نزدیک دیدم، دانستم که او بی‌کم‌وکاست همان آدم مشفق، مهربان و متعهدی است که در خیالم ساخته بودم و اکنون اگر باز بر این «عطوفت» تاکید می‌کنم نه از سرِ اظهار لحیه‌ای معمول و مرسوم به نویسنده‌ای است که دیگر در میان ما نیست، بلکه یکی ازاین‌روست که «عطوفت» جزء جدایی‌ناپذیر ادبیات درویشیان است و دیگر این‌که «عطوفت» او نه از سرِ ترس، مماشات، محافظه‌کاری و رودربایستی و مآل‌اندیشانه هوای همه را داشتن، که از سرِ باور به انسان و شان و قدرِ انسان بود، حال آن‌که هستند کسانی که نه از سرِ چنین باوری بلکه بیشتر از سرِ ضعف و ترس یا خودنمایی و منفعت‌طلبی، متقلبانه نسبت به هم‌نوعان خود عطوفت به خرج می‌دهند و چه‌بسا اگر منزلتی بیابند و در جایگاهی برتر بنشینند، از انسانی رئوف به موجودی بی‌رحم بدل شوند. درویشیان اما چنین نبود. مهربانی او نه از سرِ مصلحت که از سرِ باور به مهربانی بود و این مهربانی، سخت با آرمان‌خواهی، تعهد و عدالت‌جویی‌اش گره خورده بود و وارد قصه‌هایش شده بود و او به‌عنوان نویسنده، هیچ درصدد پنهان نگاه‌داشتن این روحیات در پسِ پشت آثارش نبود، پس قصه‌هایش را با متر و معیار دیگری باید سنجید و بر اساس هدفی که پشت این قصه‌ها بود باید ارزیابی کرد (و جالب این‌که خود او با گشاده‌دستی و بی‌اعتنا به مرزبندی‌ها، دیگرانی را هم که به شیوه‌ای دیگر می‌نوشتند و چه‌بسا شیوه او را نمی‌پسندیدند نویسنده می‌دانست و تحسین می‌کرد و می‌گفت آن‌ها یک‌جور می‌نویسند و من جور دیگر، اما هر دو قصه است.) قصه برای درویشیان، عینِ عمل و مسئولیت اجتماعی بود و جزئی از این عمل و مسئولیت، یعنی جزئی از آموزش؛ جزئی از فرایند آگاه‌کردن تهیدست‌ترین اقشار اجتماع به ابتدایی‌ترین حقوقی که از آن‌ها دریغ می‌شد. او محروم‌ترین نقاط را هدف گرفته بود و عملا نیز به آموزش در محروم‌ترین جاها پرداخت. معلمی بود که دم‌خوربودنش با کودکانی که متعلق به محروم‌ترین اقشار جامعه بودند، او را به‌ویژه نسبت به مسائل کودکان طبقات محروم جامعه حساس کرده بود. آرمان‌گرایی برای او نه عرصه بحث‌های بی‌پایان، که به میان گود پریدن بود و تلاش برای پرورش استعدادهایی که فقر و محرومیت به آن‌ها مجال بروز نمی‌داد؛ ادبیات برای او عرصه‌ای بود برای بیان صریح و مستقیم بدترین و بی‌رحمانه‌ترین اشکال فقر و محرومیت در مناطقی چنان محروم که در آنها «داشتن»، حتی در حداقلی‌ترین شکل خود، رؤیایی محال می‌نمود. ازهمین‌روست که امروزه قصه‌های او را می‌توان به مثابه مستندگونه‌هایی خواند از شیوه زیست مردمی که به معنای واقعی و نه مصطلح «به نانِ شب محتاج بوده‌اند.» فارغ از این‌که قصه‌های او را به‌لحاظ کیفی چگونه ارزیابی می‌کنیم، آن‌چه مسلم می‌نماید این است که فقر و محرومیت و شفقت و عطوفت نسبت به تهیدستان جامعه، مخصوصا کودکان تهیدست و محروم، در قصه‌های او نه از سرِ قراردادها و «این مباد، آن باد»های فرمایشی که برآمده از حس و حساسیتی بود که از درون او می‌جوشید. تعهدش قلابی و شعاری نبود و لاجرم بر دل می‌نشست، چون از متنِ زندگی و از دلِ تجربه زیسته‌اش برآمده بود. نویسنده‌ای بود که آرمانی داشت، برای تحقق آن آرمان عملا تلاش می‌کرد و قصه‌ نوشتن را هم جزئی از همین تلاش می‌دید. قصه برایش ابزاری بود که به وسیله آن به کوتاه‌ترین و آشکارترین شیوه ممکن از تلخی‌ها سخن بگوید. تلخی‌هایی که ریشه‌های اجتماعی و اقتصادی داشتند و او که در درجه اول خود را مسئول می‌دید که این تلخی‌ها را بیان کند و صدای مردمِ فقیر، به‌ویژه صدای کودکانِ فقیر و محروم از حداقل امکانات رفاهی، را بازتاب دهد، می‌دید که وقت برای نازک‌کاری‌های ادبی نیست. شاید پیش خود می‌گفت عرصه‌ای که میدان عمل اوست و هدفی که او از نوشتن مد نظر دارد، مجالی برای این نازک‌کاری‌ها باقی نمی‌گذارد که هیچ، چه‌بسا او را از هدفش دور کند. شکی نیست که مردمی که فقر را تا مغزِ استخوان تجربه کرده بودند و کودکانی که از زورِ فقر مجبور بودند کار کنند، می‌توانستند خود را در نوشته‌های درویشیان بیابند و بازشناسند. امروزه اگر بخواهیم از نمونه‌های ایرانی قصه‌هایی با موضوع کودکانِ کار سخن بگوییم، قطعا علی‌اشرف درویشیان جزء نخستین نام‌هایی است که به ذهن می‌آید. او معلم - نویسنده‌ای بود که در همین سال‌های اخیر نیز، تا پیش از آن‌که به طرز تلخ و غم‌انگیزی زمین‌گیر شود، دغدغه آموزشِ کودکان کار را داشت و حساسیت‌های دیرین‌اش نسبت به فقر و محرومیت، همچنان به قوت خود باقی بود. از آن دسته آدم‌هایی بود که کاری را که به آن باور داشتند با جان و دل انجام می‌دادند نه از سرِ ژست یا رفعِ تکلیف. از آن دسته که روزبه‌روز نادرتر و کمیاب‌تر می‌شوند. آرمان‌خواهی بود که صادقانه و از عمق جان به آرمانش باور داشت و برای تحقق این آرمان وقت می‌گذاشت و کار می‌کرد. سخت‌کوشی، جدیت در کار و عمری را بر سرِ هدفی و آرمانی گذاشتن کاری نیست که از عهده هرکسی برآید و این، از عهده درویشیان برآمده بود و بابتِ آن البته هزینه نیز پرداخت که از جمله این هزینه‌ها زندانی‌شدنش در دوران پیش از انقلاب بود. بماند که در زندان شاه نیز بیکار ننشست و دست از نوشتن نکشید. نوشته‌هایش همان‌طور که گفته شد چیزی جدا از تجربه زیسته‌اش نبودند و البته طبیعی است که هر نویسنده‌ای تجربه زیسته‌اش را بر اساس نحوه برداشتی که از این تجربه دارد می‌نویسد و چه‌بسا نویسندگان دیگری با تجربه زیسته مشابه تجربه درویشیان، با سبکی متفاوت از این تجربه نوشته باشند و بنویسند که این از همان تفاوت برداشت از تجربه زیسته یکسان، یا تقریبا یکسان، می‌آید و همچنین از هدفی که هر نویسنده از نوشتن مدنظر دارد. نامِ درویشیان همواره به‌عنوان نویسنده‌ای که از صمیم قلب به عدالت و برابری عشق می‌ورزید و با صدق، شفقت، احساس مسئولیت و آرزوی رفع تبعیض و رفع نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی، از کودکان کار و از بدترین جلوه‌های فقر و محرومیت و تبعیض نوشت، در ادبیات ایران خواهد ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.