سخنی در باب تسخیر سفارت آمريكا
سيدامير خرم
سیزدهم آبان مصادف است با سالگرد بهتسخیردرآوردن سفارت سابق آمريكا از سوی جمعی از دانشجویان آن زمان و مردان سیاست امروز. واقعهای که منافع ملي ما همچنان پس از سالها درگير نتايج آن است.
در سالهای اخیر آنچه توجه مرا جلب کرده، موضع کسانی مانند آقای عباس عبدی است. دوست عزیزی از همان دانشجویان نیز که مدتي با هم همنشين بودیم، چنین موضعی داشت. قصد دارم در این نوشته کوتاه، مغالطهای را که در چنین موضعی نهفته است مورد نقد قرار دهم. این مغالطه به مغالطه «خلط علت با دلیل» معروف است. خلاصه این مغالطه آن است که علت (Cause) و دلیل (Reason) را بهجای یکدیگر بنشانیم؛ در حالی که علت همواره در برابر معلول میآید و دلیل در برابر مدعا. علت مربوط به عالم خارج است و دلیل چیزی است که ادعای فرد از نظر عقلانی متکی بر آن است. حال مغالطه جایی رخ میدهد که وقتی از علت امری پرسش شود بهجای بیان علت، دلیل ارائه شود یا وقتی از دلیل چیزی سؤال شود، بهجای ارائه دلیل، علت آن چیز بیان شود. پاسخ دوستانی مانند آقای عبدی به این نکته که چرا شما در سال 58 دست به اقدامی زدید، انکار هزینههای تحمیلشده به منافع ملی و دفاع از انجام این عمل نیست. بلکه پاسخ آنها چنین است که «منتقدین این واقعه را در ظرف زمانی خود بررسی نمیکنند بلکه آن را از ظرف خود بیرون آورده و در شرایط امروز مورد نقد قرار میدهند و این باعث میشود که موضوع به درستی درک نشود» و از این پاسخ به منتقدان، درستی عملکرد خود را نتیجه میگیرند. مشابه همین پاسخ از همان دوست عزیز و گرامی نیز شنیده شده است. اما این پاسخ دارای مغالطه از نوع خلط علت و دلیل به شرح زیر است. انطباق متن با زمینه یا Text با Context که در مباحث زبانشناسی، هرمنوتیک و تحلیل گفتمان مطرح میشود، به معنای آن است که برای فهم درست یک متن (اعم از یک متن مکتوب یا یک واقعه تاریخی) لازم است که شرایط تاریخی وقوع آن واقعه یا نگارش آن متن را در نظر گرفت. به عبارت دیگر هر متن مکتوب یا غیرمکتوب بنا بر ضرورت و الزاماتی رخ داده است که اگر محقق یا تحلیلگر از آن الزامات و ضروریات بیاطلاع باشد، نمیتواند درک درستی از آن متن داشته باشد. این نکته شامل هر متنی از جمله متن مقدس نیز میشود. برای مثال، درک درست آیاتالاحکام در قرآن کریم نیازمند آن است که جامعه عرب زمان نزول را بهخوبی بشناسیم، اینکه در چنان جامعه قبایلی نوع روابط اجتماعی، فرهنگ حاکم بر جامعه، عرف اجتماع و عادات فردی و اجتماعی مردم چگونه بوده است. در غیر این صورت نمیتوان از این دسته از آیات و ضرورت صدور آنها درک درستی داشت. به عنوان مثالی دیگر میتوان از انقلاب اسلامی در سال 1357 نام برد. چراکه برای بررسی علل وقوع انقلاب ضروری است شرایط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی آن دوران بهخوبی شناخته شود. تا اینجای بحث سخن دوستانی که در تلاش برای توجیه تسخیر سفارت هستند، صحیح است، به معنای آنکه برای درک وضعیتی که منجر به تسخیر سفارت آمريكا شد، بايد شرایط سیاسی آن روزگار را در نظر گرفت. اما آنچه در این میان دچار مغالطه شده است، این نکته است که انطباق متن با زمینه یا درنظرگرفتن شرایط تاریخی وقوع یک رخداد صرفا برای فهم موضوع است نه به عنوان دلیلی برای اثبات درستی آن. به عبارت دیگر فهم علت/ علل (Cause) وقوع یک رخداد/ متن (Text) با ارائه ادله (Reason) مبنی بر درستی یا نادرستی آن متن، دو چیز کاملا متفاوت هستند. میتوان علت یک متن را درک کرد و در عین حال آن را رد یا تأیید کرد. اینکه تسخیر سفارت در چه شرایط اجتماعی و سیاسی رخ داده است، مربوط به علل وقوع آن است و به هیچوجه نمیتواند دلیلی بر درستی این عمل تلقی شود. چنانچه در همان زمان مرحوم مهندس بازرگان به عنوان نخستوزیر و دکتر ابراهیم یزدی به عنوان وزیر امور خارجه با این عمل بر اساس ارائه دلایلی چند مخالفت ورزیدند اما گوش شنوایی برای شنیدن ادله آنها وجود نداشت. به همین خاطر دوستانی مانند آقای عبدی یا سایر دانشجویان آن زمان که در این قضیه درگیر بودند، برای اثبات مدعای خود بايد اولا ثابت کنند که در آن شرایط تاریخی، هیچ راهکار دیگری جز تصرف سفارت وجود نداشته است و بنابراين این کار اجتنابناپذیر بوده است. ثانیا باید بتوانند اثبات کنند که تبعات مثبت این عمل افزون بر تبعات منفی آن بوده بنابراين این عمل علاوه بر اجتنابناپذیربودن، درست نیز بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.