نگاهی به تئاتر دفاع مقدس به بهانه اکران ۲ نمایش
سیطره گفتمان رسمی و محجوریت
علی ورامینی
جنگ پدیده زیبایی نیست، همانطور که مقدس هم نیست. اما تا بوده وجودش بر سر بشر بوده. تأثیر جنگ بر هنر هم قدمتی همپای همان تاریخ جنگ دارد. طبیعی است. بشر نمیتواند از آن چیزی که خودش و اجدادش دائما و همیشه با آن درگیر بودهاند بِکند و رها کند. بسیاری از هنرمندان سعی کردهاند این پدیده نازیبا را در بستری زیباشناسانه بازنمایی کنند. تا زشتی و زمختی آن بیشتر به جان بنشیند. تا شاید جنگی کم شود که کم نشد. اما مگر نه اینکه «به راه بادیهرفتن به از نشستن باطل»؟ ما هم کم جنگ نداشتهایم در طول تاریخ دور و درازمان. آخرین آن خیلی دور نیست. نامش را «دفاع مقدس» گذاشتهاند. چه نام پرمسمایی. خود انتخاب این نام اثری هنری است. آنچه مقدس نام گرفته «دفاع» است و نه «جنگ». تبلور این «دفاع مقدس» و بازنمایی آن در هنر هنرمندان معاصر اما آنگونه نبوده که امروز بتوان از آن دفاع سفت و سختی کرد. در حوزه تجسمی که تنها بسنده کردیم به نقاشیهای سفارشیای که روی در و دیوار شهر از سر رفع تکلیفی نقش بستند و در حوزه موسیقی هم به تعداد انگشتان یک دست نمیتوان از آثار فاخری نام برد. ژانر جنگ در سینما فرازونشیب زیادی داشت که صحبت مفصل آن در اینجا نمیگنجد. فقط به همین اشاره کنم که سؤال «تا کی باید فیلم جنگی ساخت و دید؟» تقریبا دیگر به یک کلیشه تبدیل شده و لقلقه زبان بسیاری از مردم است. این در حالی است که در دیگر کشورها یکی از جدیترین ژانرها و موردتوجهترین آنها همین سینمای جنگ است؛ جنگهایی که بسیار دورتر از دفاع مقدس ما بودهاند. پس اشکال از موضوع نیست. از نوع بیان آن است. اما درباره تئاتر که مورد بحث این یادداشت است، سخنی چند پیرامون دو نمایشی که اخیرا روی صحنه رفتند، میتواند به حدی گویای وضعیت تئاتر بازنمایی دفاع مقدس در تئاتر باشد. یکی از این نمایشها «هفت عصر هفتم پاییز»، به کارگردانی ایوب آقاخانی بود؛ تئاتری درباره شهید محمد جهانآرا. نمایش که با بازی بسیار بد لیلا بلوکات شروع میشود از همان ابتدای کار سیطره خوانشهای کلیشهای بر متن و اجرای آن کاملا هویدا میشود. مؤلف اثر چیز مازادی از رادیونمایش برای مخاطب ندارد. شهید جهانآرا همان اسطوره فراانسانی است که از زبانِ یکی از مریدانش (با بازی رحیم نوروزی) در صد دقیقه بازگو میشود. نه دکوپاژ در خدمت متن و اجراست، نه شخصیتپردازیای صورت گرفته و نه روابط که اساس داستان است، شکل گرفته. مخاطبی که از اجرای این نمایش بیرون میآید هیچ چیزی اضافه بر آن چیزهایی که تا بهحال از صداوسیما شنیده است با خود به خانه نخواهد برد. «پچپچههای پشت خط نبرد» دیگر نمایشی بود که با موضوع دفاع مقدس، با متنی از «علیرضا نادری» و کارگردانی «اشکان خیلنژاد» در همان روزها روی صحنه بود. نمایش «پچپچههای پشت خط نبرد» که به واسطه دراختیارداشتن نوید محمدزاده توانسته بود اقبال مخاطبان بسیاری را هم جلب کند، تماشاگر را هم ناامید نمیکرد. «پچپچههای...» داستان چند سرباز وظیفهای است که دوران خدمت سربازیشان را میگذرانند؛ دورانی که از بخت بدشان با حمله عراق و همپیمانانش به کشورمان همزمان شده است و آنها به حکم وظیفه میبایست که در جبهه نبرد حضور پیدا کنند؛ جوانهایی که بازتاب جامعه ایران پساانقلاب و دهه 60 هستند؛ همان مذهبیها، چپها، بچههای جنوبشهر و اقلیتهای دينياي که با هم برای فردایی بهتر انقلاب کردند. حال دور هم جمع شدهاند که این بار با تهدید بیرونی بجنگند. همه آنها آدمهایی هستند مثل تمام افرادی که در طول زندگی با آنها مواجه شدیم. عقیدههای مختلف دارند و تو سروکله هم میزنند سر این عقاید. آنها مثل من و شما از صدای پرتابشدن خردهسنگهایی که سکوت وحشتناکِ آتشبس موقت را میشکنند، میترسند. آنها دست به هرکاری میزنند تا کسالت سهمگین پشت خط نبرد را بشکنند. داستان پچپچههای... داستان همان انسانهای پوست، گوشت و استخوانداری است که درد و رنج میبرند که از جنگ فراریاند اما میدانند ناچار به ماندن در خط نبرد هستند که باید بمانند و دفاع کنند به هر ضرب و زوری شده. داستانِ همان عکسهای دستهجمعی است که سر آخر یکی از آن جمع ماند و بار ماندن را بهتنهایی به دوش کشید. پچپچههای... با همه ضعفها و قوتهایش ازآنرو مورد اقبال قرار میگیرد که خوانشی نو و غیررسمی پیشِروی مخاطب ارائه میکند؛ خوانشی که سعی میکند مبتنی بر واقعیتهای جامعهشناختی و روانشناختی باشد. مخاطب در این نمایش بازتابی از انسانهایی مانند خود را در وضعیتِ ناخوشایند جنگ میبیند و ازاینرو میتواند با داستان همدل شود و ته آن دست خالی بازنگردد. اگر کارهایی مانند این اثر که گفتمان رسمی از جنگ را نمایندگی نمیکنند اجازه بروز و ظهور پیدا کنند، تئاتر دفاع مقدس هم از محجوریت بیرون خواهد آمد و به سوژهای جذاب برای مؤلف-مخاطب تبدیل خواهد شد. پذیرش یا عدم پذیرش و کارکرد خوانشها فقط با اجازهدادن به بیان گفتمانهای مختلف است که میتواند در بوته محک قرار بگیرد. سیطره یک گفتمان از جنگ و بازنمایی آن در تئاتر یا هر هنر دیگری کارکردی جز مخاطب و اینکه مسئله مهم و بنیادینی مانند جنگ را به مسئلهای دمدستی و حلشده تبدیل کند، ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.