رمضان هزارو سیصدو شصتویک بود
محمدحسن خدایی
علیرضا نادری در «پچپچههای پشت خط نبرد» روایتگر آن دوران پساانقلابی است که جنگ مناسبات مردمانش را دگرگون کرده است؛ مردمانی که بنابر ضرورت، وظیفه یا هر چيز ديگري به جبههها اعزام شدهاند تا مقابل دشمن مشترک جامه رزم بر تن کنند. برای جامعه انقلابی و درگیر تضادهای طبقاتی و قومیتی دهه 60، ماشین جنگی عراق با آن میزان از آمادگی و تجهیزات، عامل مهمی است برای وحدت و دلبستن به هویت جمعی تحت نام ایرانیبودن. نادری روایت خود را معطوف کرده به رمضان ۱۳۶۱ و محل استقرار یک دسته پیاده را هم در جبهه ترسیم کرده است. سربازان و درجهدارانی که در آتشبس ماه رمضان امکان آن را مییابند تا اندکی از فضای جنگ فاصله گرفته و بهقول خود نادری مشغول «پچپچههای پشت خط نبرد» شوند. مکان اینجا در نسبت با زمان آتشبس، فضایی برزخی ایجاد کرده که مهمترین مؤلفهاش، انتظار است و گفتوگوکردن؛ معلقماندن در فضایی آستانهای که نه جنگ است و نه صلح که امکان پدیدارشدن ساحت تازهای از اعزامشدگان به جبههها را ممکن میکند که چگونه از خلال گفتوگوها و مناسبات انسانیشان میتوان به مسائل طبقاتی، دغدغههای دینی و پایگاه قومیتی آنها پی برد. علیرضا نادری در یک انتخاب استراتژیک، زمانی برزخی و تعلیقگونه را انتخاب کرده تا گفتمانهای پساانقلابی، در باب جنگ، انقلاب، مذهب و تضادهای طبقاتی اعلام موضع کنند. از این منظر و با استناد به آلتوسر در نوشتاری به نام «ادبیات به مثابه فرم ایدئولوژیک»، میتوان «پچپچههای پشت خط نبرد» را تلاش علیرضا نادری دانست در تبیین شیوه ایدئولوژیک خاصی از هنر و تأثیر زیباشناختی آن. یا حتی آن پرسش که «چگونه ممکن است وضعیت و جایگاه طبقاتی نویسنده، (یا مواضع طبقاتی که شاید فینفسه متناقض باشند) نویسنده و بیشتر از لحاظ محتوا، «متن ادبی» را در چارچوب مبارزه طبقاتی ایدئولوژیک تحلیل و تبیین کرد؟» نادری در اینجا، از یک منظر طبقاتی و با فرم رئالیستی که اتخاذ کرده، همدلی خود را با سنت چپ و فرودستان جامعه به نوعی آشکار میکند. از منظر نادری تهاجم عراق به ایران، فرصت طلایی برای سرمایهداری دلالصفت مهیا کرد که از وضعیت آشفته دوران جنگ، کمال استفاده را کرده و مشغول انباشت اولیه ثروت شده است. صحنه دوم نمایشنامه نادری، یکی از خواندنیترین متون در رابطه با نقش نیروهای اجتماعی در فردای انقلاب است. اشکان خیلنژاد اجرای وفادارانهای به متن دارد؛ اجرائی که فضای جبهه را با انتزاع بیشتری در طراحی صحنه همراه کرده و از وجه ایدئولوژیک متن به نوعی کاسته. اصولا فضای وسیعتری که سالن شهرزاد در اختیار گروه اجرائی قرار داده، امکان تحرک و فاصلهمندی را برای شخصیتها مهیا و فضای برزخی آتشبس را نمایانتر کرده است. نکته مهم در بازنمایی دوران جنگ و فضای پساانقلابی آن است که بهنظر دشوارتر از قبل شده و خاطره جمعی نسل جدید توان کمتری در اتصال با آن دوران دارد چراکه جنگ بهتدریج در حال تاریخیشدن و از دسترس خارجشدن برای روایتمندی است؛ نکتهای که در اجرای نزدیکتر خود نادری نسبت به دیگر کارگردانان میتوان پی گرفت، برای مثال اجرای سال 81 سالن قشقایی از پچپچهها.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.