|

رئالیسم علمی

موسی اکرمی در نشست نقد و بررسی کتاب «مسئله علم در ایران»: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی از من خواست در راستای تدوین سلسله‌کتاب‌های تأملات صاحب‌نظران درباره آموزش عالی مجموعه سخنرانی و یادداشت‌هایم را درباره مسئله علم و آموزش عالی در ایران جمع‌آوری کنم. من نیز طی یک ماه برآیند یادداشت‌ها و سخنرانی‌هایم درباره این موضوع را گردآوری کردم. انگیزه‌ام در کتاب حاضر تاریخ و فلسفه علم است. چنانکه از عنوان کتاب هم پیداست مسئله علم در ایران موضوع بسیار مهمی است و همواره در این ‌خصوص دو سؤال اساسی مطرح بوده: نخست اینکه آیا ما علم بومی داریم یا خیر و دیگر اینکه آیا علم مقوله جهانی است یا نه؟ در این زمینه فیلسوفان و مورخان علم نظراتی را بیان کرده‌اند. موضع من با تعریفی که از علم دارم - با توجه به تجربی‌بودن آن - این است که علم با معارف دیگر تفاوت دارد. من در این کتاب پنج حوزه معرفتی را از علم بازشناسی و به چندین باور اعم از شناخت، علم، دین، فلسفه و اسطوره اشاره کرده‌ام. چنانچه کسی بخواهد به علم بپردازد و جامعه‌شناسی، تاریخ و فلسفه آن را بررسی کند باید رویکردهای هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، روش‌شناختی، دلالت‌شناسی و عرضه‌شناسی این موضوع را نیز مورد بررسی قرار دهد. معتقد به رئالیسم علمی هستم و این دیدگاه را می‌توان در سراسر کتاب حاضر دید. اولین ویژگی علم از دیدگاه مرتون، که بنیان‌گذار جامعه‌شناسی علم است، جهانشمولی آن است و من در کتاب خود سعی کردم علاوه بر حفظ دغدغه‌های بومی از موضع رئالیسم علمی نیز در سراسر کتاب دفاع کنم. در مقام جمع‌آوری در ساحت علم می‌توانیم از ایدئولوژی‌های گوناگون بهره ببریم اما اگر قرار باشد علمی تولید شود ایدئولوژی نمی‌تواند وارد شود. امروز مسئله علم در ایران در درجه اول تعریف خود علم است و اینکه بالاخره علم چیست و نسبتش و مرزبندی آن با معارف دیگر چگونه تعریف می‌شود؟ متأسفانه امروز در کشور ما علم از عدم مشخص‌بودن مرزهایش با علوم دیگر رنج می‌برد. زمانی که تامس کوهن کتاب «ساختار انقلاب‌های علمی» را تألیف کرد، خوانش‌های متفاوتی از این کتاب در سراسر جهان ارائه شد و در کشور ما نیز با برداشت‌هایی که از مفهوم پارادایم صورت گرفت، عده‌ای به‌نفع خودشان از بحث علم دینی دفاع و از کنار آن بودجه‌هایي هم گرفته‌اند، درحالی‌که حتی نتوانسته‌اند به هیچ موفقیتی در این حوزه دست یابند. این در حالی بود که کوهن خود در سال 1960 اندیشه‌هایش را در این خصوص تلطیف کرد. ما نمی‌خواهیم علم را به ایران منتقل کنیم بلکه می‌خواهیم به جریان علمی جهان با پدیدارآوردن ساختارهای بومی و رشددادن علم ویژه خودمان بپیوندیم. من همواره جزء معدود کسانی بودم که از امتناع علم دینی دفاع کردم و اگرچه در ایران عده‌ای در پیدایش این بحث حسن نیت داشتند اما بسیاری نیز از اين موضوع پول درآوردند. این در حالی است که به‌جرئت می‌توانم بگویم که ما نه‌تنها در حوزه‌های علوم پایه بلکه در حوزه‌های علوم انسانی، ازجمله اقتصاد و به طور مثال اقتصاد اسلامی حتی پنج صفحه هم نتوانستیم علم تولید کنیم. نهادهای دانش مدرن را به کشورمان آوردیم اما سؤال این است که این نهادها چقدر با کشور ما سازگار شدند و اگر این تطابق و سازگاری صورت می‌گرفت، می‌توانستیم به جریان علمی جهانی بپیوندیم که اولین ویژگی‌اش جهانشمول‌بودن علم بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.