|

تأملی در تئاتر «پچپچه‌های پشت خط نبرد»نوشته علی‌رضا نادری

در ستایش زندگی رهاشده پشت خط نبرد

ابراهیم اصغرزاده. نماینده مجلس سوم

کشتن یا نکشتن؟ مسئله این است. آیا جنگ، ایدئولوژی و پررنگ‌کردن گسل‌های خط نبرد است که آدم‌های یک جامعه را تطهیر می‌کند؟ یا انسان‌ها برای آدم‌ترشدن نیازمند ستایش زندگی و آزاد زیستن‌اند؟ ولی این جنگ است که در فرهنگ، هنر و ادبیات بشری تأثیر بسزایی گذاشته است؛ جنگ اوج کین‌خواهی و نفرت‌پراکنی بالاترین بحران بشری است و حالا تأثیر این بحران بیش از هر چیز در هنر نمایش (تئاتر) که سیاسی‌ترین مدیوم است، نمایان می‌شود. بدون آن واقعا قابل تصور نیست که بتواند درامی آن‌هم در نوع نمایشی را شکل داد. مانند ادبیات نمایشی منطقه خاورمیانه، تئاتر ما هم بر خلاف سینما و ادبیاتمان، در زمینه به‌رسمیت‌شناختن حق زندگی برای دیگری، صلح‌خواهی و صلح‌پرستی به‌شدت فقیر و کم‌زور است. اما خاورمیانه، خاور خون و جنون است؛ نفرین جنگ و نفرت از دیگری دامن هر گوشه از خاک و تاریخش را گرفته است. این خاک از فقدان هنر و ادبیاتی که عشق، آزادی و زندگی، را به تصویر کشد کم‌بهره است. گویا در این سرزمین لم‌یزرع تخم تکفیر و کین‌پروری نسبت به غیر تنها حاصل می‌دهد. مردم این منطقه از جهان صلح را تنها در «نه جنگ» دیده‌اند. گویا در فرهنگ و آدابشان صلح به ما هو، صلح‌دوستی و صلح‌طلبی بار معنایی مستقل و اکتیوی ندارد. اوایل دهه 70 بود، یعنی زمانی که چندان از یک جنگ فرسایشی خانمان‌سوز نگذشته بود که نمایش‌نامه «پچپچه‌های پشت خط نبرد» به قلم علیرضا نادری، دریچه جدیدی را به روی ادبیات نمایشی ما گشود. با آنکه او به‌عنوان یکی از نویسندگان دفاع‌ مقدس شناخته می‌شد با قلم موشکافانه‌اش معادلات ادبیات و تئاتر جنگ را به هم ریخت و از میل به‌زنده‌ماندن گفت. تعلیق میان ترس و شجاعت را در نوشته‌اش برجسته‌ کرد و با دادن ضرب‌آهنگ تند در دیالوگ آدم‌های نمایش‌نامه به آرمان پرستش زندگی ریتم تندتری بخشید. او نشان داد که به‌جای شخصیت‌های مرگ‌آگاه شهادت‌طلب سراغ آدم‌هایی می‌رود که در پشت خط نبرد، ترس و شجاعت را توأمان با خود دارند و اکنون اشکان خیل‌نژاد چیره‌دستانه و در قالب یک اجرای درخشان، آن نمایش را روی صحنه آورده و با به‌کارگیری مهارت بازیگرانی همچون نوید محمدزاده به نیروهای اجتماعی نهفته در پس آن موقعیت نمایشی جان بخشیده است؛ اجرائی بی‌نقص و بی‌نیاز از فاصله‌گذاری‌های برشتی که مخاطب را در بستر اندیشه و پرسشگری میخ‌کوب می‌کند. شخصیت‌های نمایش به هیچ عنوان یکدست فرشته و معصوم نیستند. جنگ در نمایش مقدس نیست. سربازان نمایش در تقلای بقا هستند. حتی آنان در میدان جنگ، به جای سنگر در فضای باز زیر مهتاب شب را روز می‌کنند و معتقدند بدترین صلح‌ها از جنگ‌ها بهتر است. «پچپچه‌های پشت خط نبرد» در حقیقت متعلق به زمانی است که رزمندگان در فاصله دو حمله در جبهه به سر می‌برند و تعدادی از آنها قصد دارند مرخصی‌شان را طوری تنظیم كنند كه هنگام حمله اصلی در خانه باشند. کورسویی از خاتمه جنگ به چشم خورده و یک آتش‌بس شکننده و موقتی فرصت فکرکردن به زندگی را برایشان فراهم آورده است. رزمندگان صحنه نمایش هر یک نماینده گروه فکری و بخشی از موزاییک جامعه ایران در جبهه هستند بی‌كم‌وكاست. این مسئله موجب تقابل کلامی یا پچپچه‌های بسیار می‌شود. حلقه وصل این پچپچه‌ها نیز یک بچه رند و تخص جنوب‌شهری به نام علیرضاست؛ کسی که در انتهای نمایش پیش‌بینی می‌کند چه بر سرشان خواهد آمد. با همه این ضدونقیض‌ها و بیم و امیدها البته هدف مشتركی که آنها را گرد هم آورده فراموش نمی‌کنند؛ دفاع از سرزمین‌شان. برای همین هم دیالوگ میان آنها تا این پایه واقعی به تصویر کشیده می‌شود. مهم‌تر اینکه جنگ آنها را تطهیر نكرده تا فقط فرشته باشند؛ آنها رنگین‌کمانی از خوبی‌ها و بدی‌هایند. این همان عینک واقع‌نگری است که در سیاست و فرهنگ تسطیح‌شده فعلی بدان محتاجیم. تئاتر اشکان خیل‌نژاد نقطه تلاقی زندگی و جنگ است؛ درست جایی که قرار است نگاه مخاطب به جهان هستی و آینده بشریت را تغییر دهد و از مفروضات بدیهی تصورشده ساختار‌شکنی کند. حالا که تئاتر برای پرسش‌های قدیمی‌مان در تدارک پاسخ‌های نو و جدید است، جا دارد به احترامش بایستیم و ادای احترام کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.