فراسوی پروژه ماركس
كتاب «فراسوي سرمايه» از مهمترين آثار ايستوان مزاروش است كه نخستينبار در سال 1995 در لندن انتشار يافت و در 1996 انتشارات «مانتلي ريويو» آن را در نيويورك تجديد چاپ كرد. اين كتاب شامل سه بخش اصلي و بخش چهارمي است مشتمل بر مجموعه مصاحبهها، مقالات و سخنرانيهاي پراهميت نويسنده از سالهاي ابتدايي دهه 1970 تا دهه 1990. «فراسوي سرمايه» در حقيقت چكيده 30 سال زندگي تحقيقاتي مزاروش درباره تشريح بحرانهاي ساختاري نظام سرمايهداري و مهمتر از آن بررسي امكان بديلهاي عملي سرمايهداري و فراتر رفتن از آن و تكامل استراتژيهاي سوسياليستي براي آينده است. ترجمه فارسي كتاب تنها شامل بخش سوم كتاب يعني از فصل 14 تا پايان فصل 20 آن با عنوان «بحران ساختاري در نظام سرمايه» را در بر ميگيرد. مترجم فارسي در پيشگفتار خود به صورت خلاصه دو بخش اول كتاب را توضيح داده است. «فراسوي سرمايه» نشان میدهد كه فلاسفه غرب از جان لاك تا هگل چگونه فرض خود را بر ابدی و تغییرناپذیربودن نظام سرمایه گذاشتهاند و پیامدهای ویرانگر نظام جهانی سرمایه را از بیكاری گسترده، مزمن و علاجناپذیر تا وامهای كمرشكن كشورهای جهان سوم، از نابودی و تخریب تدریجی و بیوقفه محیطزیست تا نابودی میلیونی انسانها بر اثر گرسنگی و بیماریهای قابل پیشگیری، از سموم فرهنگی تا ادامه تولید دیوانهوار سلاحهای هستهای، میكروبی و شیمیایی بررسی میکند. مزاروش اين كتاب را با انگيزه تحليل نقد از خودبيگانگي توسط ماركس و در تقابل با اين ادعا نوشت كه گويا ماركس فقط از حاكميت سرمايه در قرن نوزدهم نگران بوده چرا كه اكنون نهتنها طبقات و تضاد طبقاتي بلكه تمام وجوه از خودبيگانگي با موفقيت و براي هميشه در غرب و شرق از ميان برداشته شدهاند. او نشان ميدهد كه از خودبيگانگي سرمايهداري هنوز بيوقفه فشار ضدانساني خود را بر اكثريت عظيم مردم در «دنياي آزاد» تحميل ميكند. چهره ضدانساني اين فشار بهويژه در آن بخش از جهان كه جهان سوم مينامند عريان ديده ميشود زيرا ميكوشند گناه عقبماندگي آنها را به گردن خود مردم آن بخش بيندازند، و نه نوع خاصي از توسعه سرمايهداري كه زير تابعيت كام و وابستگي ساختاري به سرمايهداري جهان اول قرار دارد. مزاروش در بخش سوم «فراسوي سرمايه» توضيح ميدهد كه چگونه در قرن بيستم، هر سه شكل تحول صورتگرفته در اقتصاد يعني «توسعه و انباشت نوع سرمايهداري انحصاري»، «برنامه مدرنيزهكردن جهان سوم» و «اقتصاد با برنامه نوع شوروي» در تحقق وعدههايي كه داده بودند با شكستي فاحش روبرو شدند. پنجاه سال برنامه مدرنيزهكردن، جهان سوم را به وضعي بدتر از هر زمان ديگر در تاريخ اين كشورها كشانده است. نظام شوروي دچار فروپاشي شد بدون آنكه پس از پيوستنش به باشگاه سرمايهداري پيشرفته كوچكترين چشماندازي از ثبات در آن ديده شود و امروز به يكي از عقبماندهترين شكلهاي سرمايهداري تبديل شده است. تعداد انگشتشمار كشورهاي سرمايهداري پيشرفته نيز دستخوش ركودهايي با فواصل هر چه كوتاهتر در اين قرن بودند. افزون بر آن در بعضي از اين كشورها از جمله انگلستان و به ويژه آمريكا كه از جهت بقاي كل نظام سرمايه جنبه حياتي دارد چنين ركودهايي مرتبط با حجم عظيمي از بدهيهاي حلناشدني است. از آنجا كه سلطه كنوني كشورهاي سرمايهداري پيشرفته غرب بر جهان، به بهاي توليد ارزان در ساير كشورهاي جهان است، ميزان بيرونكشيدن ارزش اضافي بنا به قوانين اقتصادي رايج در اين نظام، اهميتي سرنوشتساز در تحولات آينده نظام جهاني دارد. كاهش ميزان بهرهبرداري همراه با اتلاف خارج از تصور منابع طبيعي و انساني به عنوان راه گريز از تضادهاي شديد كشورهاي پيشرفته سرمايهداري، كارايي محدود و غيرعمليبودن نهايي خود را نشان داده است. حتي زماني كه تمام منابع عظيم دولتي آنها در خدمت «مجتمع نظامي صنعتي» قرار ميگيرند چنين ترفندهايي موجب فعالشدن يكي از محدوديتهاي ساختاري نظام ميشود كه فراتررفتن از آن ناممكن است: نابودي منابع غيرقابلبرگشت كره زمين با هدف كسب حداكثر سود براي سرمايه. «مجتمع نظامی- صنعتی» اصطلاحي است در مورد امور نظامی ایالات متحده كه پس از سخنرانی آیزنهاور در ۱۹۶۱ مورد استفاده قرار گرفت و عموما برای اشاره به روابط سیاسی و پولی بین قانونگذاران، ارتش و صنعت آمريكا به کار میرود. این روابط شامل مشارکتهای سیاسی، اجازه سیاسی برای هزینهکردن نظامی، لابیکردن برای حمایت از بوروکراسیها و نظارت بر صنعت است. شيوه سازماندهي كاهش ميزان بهرهبرداري، حتي امروزه و با وجود هياهوي بسيار درباره «نظم نوين جهاني» در پيوند با مجتمع عظيم نظامي صنعتي كه مستقيما تحت حمايت دولت است، منابع انساني و مادي را با نام آمادگي نظامي در مقياسي سرسامآور بر باد ميدهد. مجموع اين رويدادها واقعيتي را آشكار ميكند: دليل واقعي تمام اين اقدامات در درجه نخست اقتصادي است و نه نظامي. در بخشي از مقدمهاي كه مزاروش بر ترجمه فارسي كتاب نوشته ميخوانيم: «پاياندادن به جدايي «بازوي صنعتي» كار (اتحاديه كارگري) از «بازوي سياسي» آن (احزاب صنعتي) كه چيزي جز خلع سلاح اندوهناك كارگران به دست خويش نيست؛ قدم گذاردن در راه اقدام آگاهانه مستقيم و سياسي به جاي پذيرش فروتنانه شرايط وخيم و تحميلي توليدكنندگان واقعي بر اساس مقررات شبهدموكراتيكِ بازي پارلماني، اهداف دوران گذار جنبش تجديدحياتيافته سوسياليستي را در آينده قابل پيشبيني تشكيل ميدهند. سر خم كردن در مقابل روند جهاني و مخرب سرمايه جهاني بهراستي راه به جايي نخواهد برد.» (ص 28) از نظر مزاروش عنوان «فراسوي سرمايه» را به چند مفهوم بايد درك كرد: اول به مفهوم اصلي اصطلاح «فراسوي سرمايه» چنانكه ماركس هنگام نوشتن كتاب سرمايه درك كرد. دوم به مفهوم رفتن به فراسوي روايات چاپشده كتاب «سرمايه» ماركس كه شامل جلد دوم و سوم،گروندريسه و نظریههاي ارزش اضافي بود چون پروژهاي كه ماركس زندگي خود را وقف آن كرد نهتنها ناتمام ماند بلكه تنها مراحل ابتدايي آن كامل شد. و بالاخره رفتن به فراسوي خود پروژه ماركس؛ زيرا در قرن نوزدهم تحت شرايط گسترش جامعه كالايي در سطح جهاني و در شرايطي كه بسياري از امكانات نظام سرمايه و امكاناتي كه در قرن بيستم آشكار شدند هنوز نهفته بودند و كندوكاو نظري آنها ممكن نبود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.