|

نقش اروپا در آينده برجام و راهبرد جديد آمريکا

کوروش احمدي

حدود دو هفته بعد از سخنراني ترامپ درباره برجام، اکنون کم‌وبيش روشن است که اولا اروپا نقش مهمي در تصميم نهايي آمريکا برای برجام خواهد داشت و ثانيا مذاکرات دو طرف درباره ايران که در چند ماه گذشته در جريان بوده، بعد از اعلام راهبرد جديد ترامپ وارد مرحله جدي‌تري شده است. اهرم‌هايي که اروپا در اين رويارويي در اختيار دارد، عبارت‌اند از:

1 - سناي آمريکا در روزهاي اخير به نحو فزاينده‌اي بر ضرورت هماهنگي دولت ترامپ با اروپا درباره برجام تأكيد کرده است. دموکرات‌هاي کنگره مشخص کرده‌اند در صورت همراهي‌نکردن متحدان اروپايي حاضر به تأييد هيچ طرحي درباره برجام نيستند. سناتور کاردين که دموکرات ارشد در کميته خارجي سناست و در سال 2015 يکي از چهار سناتور دموکراتي بود که به جمهوري‌خواهان مخالف برجام پيوست، به‌تازگی ضمن تأكيد بر اينکه «ما نمي‌خواهيم به کاري دست بزنيم که در حکم نقض برجام باشد»، بر اهميت هماهنگي با اروپا تأكيد کرد. بیشتر جمهوري‌خواهان نيز در اين رابطه با دموکرات‌ها هم‌نظر هستند. 2 - توسل به «مقررات حفاظت در برابر اعمال فراملي قوانين يک کشور ثالث»، حربه ديگري است که اروپا مي‌تواند براي خنثي‌کردن آثار فراملي تحريم‌هاي احتمالي آمريکا داشته باشد. اين مقررات در نوامبر 1996 به تصويب شوراي اروپا رسيده و براي خنثي‌کردن تحريم‌هاي فراملي آمريکا عليه ايران و کوبا در آن دوره به‌کار گرفته شد. هرچند نقطه ضعف اين مقررات اين است که شرکت‌هاي اروپايي را که زيرمجموعه شرکت‌هاي آمريکايي هستند، در موقعيت دشوار انتخاب بين تبعيت از قوانين اروپا يا قوانين آمريکا قرار مي‌دهد. علاوه بر مقررات یادشده، اروپا همچنين مي‌تواند دعاوي مربوطه را به سازمان تجارت جهاني ببرد. امکان دست‌زدن به اقداماتي عليه شرکت‌هاي آمريکايي با هدف مقابله‌به‌مثل نيز مي‌تواند در دستور کار قرار گيرد. 3 - نقطه قوت ديگر اروپا مي‌تواند اکراه شماري از کشورهاي آسيايي مثل هند، چين و... به همسويي با آمريکا در صورت اعاده تحريم‌هاي هسته‌اي باشد. نتيجه بررسي‌هايي که از سوی گروه مالي گلدن‌ساکس و اوراسيا در روزهاي اخير انتشار يافته، حاکي از آن است که ممکن است اعاده تحريم‌هاي هسته‌اي موجب کاهش صادرات نفت ايران تنها در حد چند صد هزار بشکه در روز شود؛ چرا که ممکن است بخشي از نفتي که در اين صورت شرکت‌هاي نفتي اروپايي نخواهند خريد، راهي برخي مقاصد آسيايي شود. با وجود نقاط قوت یادشده، اروپا نقاط ضعف درخور توجهي نيز در برابر آمريکا دارد که عبارت‌اند از: 1- اروپا از نظر حفظ امنيت خود وابستگي بسيار بالايي به چتر امنيتي آمريکا دارد. ارتش‌هاي اروپايي در چند دهه اخير به نحوي فزاينده در مقايسه با ارتش‌هاي آمريکا و روسيه عقب‌گرد داشته‌اند. بحران‌هاي بالکان در دهه 1990 نشان داد اروپا بدون کمک آمريکا حتي قادر به حل معضلات امنيتي در حياط خلوت خود نيز نيست. در‌حال‌حاضر بودجه نظامي آمريکا حدود 73 درصد کل بودجه اعضاي ناتو است و فشار آمريکا به اروپا در چند دهه گذشته براي افزايش بودجه نظامي اعضاي ناتو، حاصل چنداني نداشته است.

2- نقطه ضعف ديگر اروپا، روشن‌نبودن نحوه واکنش شرکت‌هاي اروپايي در قبال اعاده تحريم‌هاي هسته‌اي عليه ايران است. اين احتمال دور از ذهن نيست که حتي در صورت مواضع قاطع اروپا عليه چنين اقدامي، شرکت‌هاي اروپايي به راه خود بروند و نخواهند حضور خود در بازار 19تريليون‌دلاري آمريکا را به مخاطره اندازند. 3- مشکل ديگر اروپا اطمينان‌نداشتن به امکان هم‌داستاني کامل 28 عضو اتحاديه اروپا در برابر آمريکاست. حداقل کشورهاي اروپاي شرقي که در برابر تهديد روسيه آسيب‌پذيرترند، ممکن است بيشتر متمايل به احتياط باشند. بنابراین محتمل است که اروپا نخواهد روابط خود را با ترامپ که حداقل بيش از سه سال بر سر کار خواهد بود، به‌شدت به مخاطره اندازد و درباره ايران کاملا در برابر آمريکا و همسو با روسيه و چين قرار گيرد. ظاهرا به اين دلايل، اروپا هم‌زمان سياست دوگانه‌اي در پيش گرفته و ضمن تأكيد بر لزوم اجراي بي‌کم‌وکاست برجام، در حال افزايش انتقاد از آنچه که «رفتارهاي منطقه‌اي» و برنامه موشکي ايران مي‌خواند، است. چنين سياستي که کم‌وبيش از اواسط تابستان محسوس بود، در دوره بعد از سخنراني ترامپ درباره برجام شکل آشکارتري يافته است. رهبران انگليس، آلمان و فرانسه در بيانيه مشترک خود بعد از اين سخنراني ضمن تأكيد بر تعهد خود نسبت به «اجراي کامل برجام از سوی همه طرف‌ها»، در مقابل «برنامه موشک‌هاي بالستيک ايران و فعاليت‌هاي منطقه‌ای ايران که منافع امنيتي ما در اروپا را تحت‌تأثير قرار مي‌دهد»، ابراز نگراني کرده و «براي اتخاذ تدابير بيشتري برای برخورد با اين موضوعات و همکاري نزديک با آمريکا» اعلام آمادگي کردند و از ايران خواستند در رابطه با اين موضوعات، وارد «گفت‌وگويي سازنده» شود. در 16 اکتبر نيز سران اروپا در نشست شوراي اروپا بيانيه‌اي با مضامين مشابه منتشر کردند. ظاهرا اروپا احساس مي‌کند براي جلوگيري از خروج آمريکا از برجام، لازم است امتيازي بدهد و در شرايطي که بحران اوکراين و روند قدرت‌گرفتن فزاينده چين ادامه دارد، مانع تيرگي بيشتر روابط فراآتلانتيکي شود. هم‌زمان، تأكيد اخير ترامپ مبني بر اينکه «اروپا مي‌تواند به پول درآوردن در ايران ادامه دهد» و تکرار همين مضمون به نحوي ديپلماتيک‌تر از سوی تيلرسون در مصاحبه‌اي در پنجشنبه گذشته، نشانه ديگري برای کاهش احتمال خروج آمريکا از برجام است. اين مي‌تواند از يک سو اطمينان خاطري به بانک‌ها و شرکت‌هاي اروپايي براي کار با ايران و نقيض اظهارات ترامپ در اجلاس اخير گروه بيست به‌شمار رود و از سوي ديگر، تمرکز بر تقويت همسويي با اروپا درباره ابعاد ديگر راهبرد آمريکا باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.