لزوم شناخت درست استعداد دانشآموزان و هدایت تحصیلی آنان
اتلاف همزمان وقت و استعداد
محمدرضا دستورانی
بسیاری از مردم و کارشناسان از نظامهای آموزشی و شیوههای سنتی آموزش در ایران ناراضی هستند، اما به دلایل بسیار، فقط معلمان را عامل همه کاستیها و نقایص میدانند و غافلند که معلم فقط بخشی از یک سیستم است؛ بخشی کوچک که موظف است برنامههایی را که از قبل طراحی شده، به اجرا درآورد و کتابهایی را که از قبل تألیف شده است تدریس کند و با وجود نارضایتی از برنامهها یا شیوه تدوین و تألیف کتابها، چارهای جز گامبرداشتن در همین مسیر طراحیشده ندارد. اینکه گفتم معلم بخش کوچکی از یک سیستم است، کوچکخواندن جایگاه رفیع معلمان یا بیاجرشمردن زحمات آنان نیست، بلکه تأکید بر این است که برای تدریس شیوههای جدید، آزادی عمل ندارند و نظام آموزشی، آنان را فقط مهرهای میپندارد که باید وظایف محولشده را به اجرا درآورند، بدون آنکه اختیار داشته باشد از تجربه یا دانش خود استفاده کند. البته این دستوپابستهبودن، صرفا توصیف وضعیت معلمان نیست که در بسیاری از موارد، حتی شخص وزیر هم نمیتواند تغییراتی را که مفید میداند به اجرا درآورد و باید برای اجرای طرحها و برنامههای جدید، مجوز و تأییدیه نهادهای بسیاری را اخذ کند؛ فرایندی بسیار طولانی و زمانبر که در بسیاری از موارد، موضوعیت اجرای آن طرح و برنامه از بین میرود. بههرروی به فعالیتهای آموزشی معلمان انتقادهای بسیاری وارد میشود که در ادامه به بررسی برخی از این موارد میپردازیم: 1 شاید یکی از مهمترین دلایل واردنبودن ایرادها و انتقادها به عملکرد معلمان، انتخاب یک فرد یا موقعیت خاص و تعمیم آن به همه موارد باشد؛ برای مثال، مرحوم «مریم میرزاخانی» که یکی از برترین ریاضیدانان جهان و از مفاخر کشورمان است، در مقطع کوتاهی در دوران راهنمایی تحصیلی، نمرات خوبی در درس ریاضی نداشت و نظر معلم او هم تأثیری منفی در اعتمادبهنفسش در درس ریاضی داشت. برخی از منتقدان معلمان، این رفتار معلم ریاضی را نمونه بارزی از رفتار اشتباه و نادرست ارزیابی کردند که موجب تلفشدن استعدادهای بسیار میشود، بدون آنکه کسی از وجود چنین استعدادهایی یا تلفشدن آن باخبر شود. در پاسخ به این افراد باید تأکید کرد که اولا خود خانم «میرزاخانی» در تشریح و ارزیابی آن وضعیت گفته است: «در آن سن خیلی برایت مهم است که دیگران دربارهات چه فکر میکنند». به بیان دیگر، احساسهای یک دختر نوجوان ممکن است بر بقیه جنبههای زندگی و رفتار او تأثیر بگذارد و در این میان معلمان چندان مقصر نیستند. دیگر آنکه، به فرض یک معلم در دورهای نتوانسته بود استعدادش را کشف کند، اما در تمام سالهای بعد، معلمان دیگر هوش و استعدادش را کشف و به او کمک کردند تا به جایگاه شایستهاش برسد. وقتی که خود خانم «میرزاخانی» بارهاوبارها از تلاش معلمان و مدیران خود تشکر کرده است، دیگر چه جای گله و شکایت دیگران؟ 2 بسیاری بر این باورند که مدرسه صرفا جای درس فیزیک و شیمی و ریاضی است و دانشآموزی که در این موارد توانا باشد، دانشآموز خوب و موفقی است؛ غافل از اینکه در نظامهای نوین آموزشوپرورش، دانشآموز را ماشینحساب! (یا در موارد پیشرفتهتر کامپیوتر!) تلقی و انبوهی از اطلاعات خام و بیارزش را وارد مغزی که ظرفیت یا گنجایش محدودی دارد، نمیکنند، بلکه همه استعدادها و تواناییهای دانشآموزان را شناخته و تقویت کرده و درنهایت او را برای زندگی آماده میکنند. معلم یا نظامی که تکبُعدی عمل کند یا سلیقهای را بر خواست، سلیقه، توانایی و استعداد دانشآموز مقدم بدارد، به او جفا کرده است. 3 مدارس در همه کشورهای دنیا، پس از ارائه اطلاعات مقدماتی، تواناییهای دانشآموزان را شناخته و آنها را برای کاری که تواناییهای بیشتری در آن دارد، هدایت میکنند؛ از هنر و ورزش گرفته تا اقتصاد و ادبیات، اما در کشور ما، به دلیل ناآشنایی بسیاری از مردم عادی و والدین و حتی در بسیاری از موارد رسانهها و برنامهریزان و مدیران آموزشوپرورش با ماهیت و مبانی آموزشوپرورش، گمان میکنند آموزشوپرورشی موفقتر و کارآمدتر است که اطلاعات بیشتری را وارد مغز دانشآموزان کند تا درنهایت با لطایفالحیلی مانند کلاسهای کنکور و مشاوره و تستزنی، دانشآموزان را از سد کنکور بگذراند و وارد دانشگاه کند، اما امروزه فارغالتحصیلان دانشگاهیای داریم که یا بیکارند یا به کاری مشغولند که هیچ ارتباطی با رشته تحصیلی آنها در دانشگاه ندارد و هر فرد غیرمتخصصی هم میتوانست به همین کارها مشغول شود. آمارهایی که مدیران ارائه کردهاند، نشان میدهد بیکاری بین جوانانی که دانشگاه رفتهاند بسیار بیشتر از جوانان دانشگاهنرفته است. گویی تنها هنر نظام آموزشی ما اتلاف وقت و عمر جوانان و تحویل بیکار به جامعه است. این است نتیجه بیتوجهی به توصیههای کارشناسان آموزش. 4 نمونه دیگر از انتقاد بیوجه به معلمان، تأکید بر ارزیابی نادرست آنان از تواناییهای برجسته دانشمندان در دوران دانشآموزی آنان است. بهترین مثال از این نوع، سخن معلم «آلبرت اینشتین» درباره اوست که زمانی گفته بود: «تو هیچوقت چیزی نمیشوی». موضوع این بود که «اینشتین» به درسهای ریاضی و فیزیک بسیار علاقهمند بود و این درسها را بسیار پیشرفتهتر از کتابهای درسی رسمی میخواند و به درسهایی مانند زبان لاتین یا تاریخ و جغرافیا اهمیت نمیداد و در نتیجه در این درسها، نمره کمی میگرفت. بهاینترتیب معلم «اینشتین» چندان هم بیربط نمیگفت. او نهتنها هیچگاه ضعف خود در درس زبان لاتین را برطرف نکرد، بلکه روابطعمومی بسیار ضعیفی داشت و از بیان دانستههای خود ناتوان بود. او حتی پس از آنکه مدرک دکترایش را دریافت کرد، نتوانست در هیچ دانشگاهی مشغول به کار شود. تدریس خصوصیاش برای دانشآموزان دبیرستانی نیز چندان دلچسب نبود و دانشآموزان او را معلمی بد ارزیابی کردند و کمکم کار تدریس خصوصیاش هم کساد شد و نتوانست شغلی پیدا کند و درنهایت با تلاش پدر و ارتباط با دوستان (به زبان خودمانی یعنی پارتیبازی) توانست در اداره ثبت اختراعات بهعنوان کارمند جزء استخدام شود. البته ممکن است کسی در پاسخ به این حقایق تاریخی مدعی شود که این جزئیات چه اهمیتی دارد؟ درست است که «اینشتین» در درس لاتین ضعیف بود و در کار تدریس خصوصی یا کار اداریاش چندان موفق نبود، اما درنهایت همه پذیرفتند که او فیزیکدان بزرگی بود. اتفاقا همه صحبت ما نیز همین است که «اینشتین» فیزیکدان بزرگی است و از او نباید انتظار داشت که متخصص زبان لاتین شود یا در شغل کارمندیاش پیشرفت کند. هر معلم یا نظام آموزشیای که بخواهد او را با زبان لاتین یا شغل کارمندی تربیت کند، به او خیانت کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.