سهل و ممتنع
سعيد عليخاني- تحليلگر مسائل خاورميانه
موضوع بهبود رابطه ميان ايران و مصر، موضوعي سهل و ممتنع است؛ سهل از اين منظر که در ظاهر نبايد ميان کشوري در قلب خاورميانه با کشوري در شمال آفريقا مشکل لاينحلي وجود داشته باشد بالاخص اينکه تنش قابلتوجه سياسي مستمري ندارند، قرابت فرهنگي و تمدني فراواني دارند و چالشهاي قومي و مذهبي آنان نيز با وجود مذهب متفاوت با يکديگر از جنس تعارض ميان عربستان و ايران نيست (اين دو کشور حتي تجربه بديع تقريب مذاهب در زمان شيخ شلتوت و آيتالله بروجردي را هم دارند). در عمل اما اين رابطه بيشتر در فرود بوده است تا فراز و تا اين لحظه تغييري در رويه چهار دهه گذشته به وجود نيامده است. در نگاه اول ميتوان با سادهانديشي اين تيرگي يا رخوت در رابطه را به مشکلات آغازين انقلاب يا دلايلي مانند نامگذاري فلان خيابان احاله داد، اما اين مسئله صرفا توضيحدهنده بخش کوچکي از واقعيت است. سقوط مبارک و برآمدن مرسي و اخوانالمسلمين در چارچوب آنچه بهار عربي ناميده ميشد و در ايران بيداري اسلامي نام گرفت، برخي را به بهبود رابطه اميدوار کرد. مفروض اين نگاه خوشبينانه برآمدن دولتي اسلامگرا و ايدئولوژيک بود که لامحاله ضد آمريکا و رژيم صهيونيستي انگاشته ميشد، اما «اينهماني» و «همذاتپنداري» بدون درک تفاوتهاي معنايي واژگان و مضامين در دو جهان معنايي سياسي متفاوت اينبار هم نتيجه عکس داد و محمد مرسي نهتنها گشايشي در رابطه ايجاد نکرد، بلکه خود گرهي با رنگوبوي اختلاف مذهبي به کلاف مشکلات افزود.
بهبود رابطه ميان ايران و مصر هيچگاه از سوی اسلامگرايان يا جناحهايي از اين دست اتفاق نخواهد افتاد، زيرا اين مفهوم در مصر سو و جهتي متفاوت از مدل ايراني خود دارد. از اين منظر دستکم ميتوان ادعا کرد که نظاميان يا طيف سکولار يا قومي مصر انگارههاي کمتري براي ممتنعدانستن رابطه با ايران شيعي دارند، بااينهمه شرايط کنوني منطقه نيز اميد چنداني را به ابتکارعمل آنان برنميانگيزد. مصرِ امروز در منطقه البته مصر دهه 60 يا حتي 90 نيست. مصر به ميزان زيادي جايگاه خود در معادلات منطقهاي يا حتي تأثير خود بر جهان عرب را از دست داده است و بيشتر از آنکه مانند زمان ناصر منبع الهام باشد، مايه عبرت است. خلأ قدرت، فساد سازمانيافته، شکاف طبقاتي و اقتصاد بهشدت شکننده مبتنيبر کمک خارجي، دولت نظاميان را متکي به حمايتهاي مستقيم خارجي کرده است. نتيجه اين روند به نفوذ بيشتر عربستان در اين کشور منجر شده و وقتي اين اتفاقات در سايه شدتگرفتن تنش ميان ايران و عربستان ميافتد، ميتوان نتيجه گرفت که حتی تأثير اظهارات صريح السيسي در مورد ضرورت رابطه با ايران در نگاهي کلي، رنگ ميبازد. تصور بهبود رابطه مصر با ايران در شرايط کنوني بدون درنظرگرفتن رابطه عربستان با ايران، تصوري انتزاعي و به دور از واقعيت است، طرح برخي مواضع دوستانه از سوی برخي مقامات مصري اما عجيب نيست. اگرچه مصريان در توجيه عدم رابطه با ايران به ادعاي مجعول اشغال جزاير سهگانه استناد کرده و توضيح ندادهاند که چرا خود امارات رابطه اقتصادي و مناسبات خود با ايران را حفظ کرده است يا چرا در ازاي تغيير نام خيابان خالد اسلامبولي به انتفاضه باز هم همان بهانههاي پيشين را طرح ميکنند، اما پيداست که موضوع رابطه با ايران بهعنوان اهرمي براي گرفتن امتياز بيشتر از آمريکا، اسرائيل و عربستان در فرهنگ ديپلماسي اقتصادي اين کشور جا افتاده است، بنابراين ميتوان گفت که هروقت از جانب مصر سخني در ضرورت رابطه با ايران طرح شده، اين احتمال نيز فزوني گرفته است که اميدواري طرف مصري به گرفتن امتياز بيشتر از يکي از اين کشورها، يادآوري دوباره امکان رابطه را در اذهان لبريز از عناصر ايرانهراسي کليد زده و قرار است امتياز ديگري با بهايي گزافتر اخذ شود. اين قاعده باوجود ظاهر ناخوشايندش نزديک به چهار دهه مورد استفاده مصر بوده است و اکنون نيز در بازار سياه رقابتهاي منطقهاي دوباره به کار گرفته ميشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.