سلاح هستهای برای بهکارگیری نیست
علی خرم-نماینده اسبق ایران در دفتر ژنو سازمان ملل متحد
هفتهای که نام خلع سلاح هستهای را گرفته است و از سهشنبه، 24 اکتبر یا دوم آبان آغاز میشود، تلاشی است برای اینکه توجه تمام جهان به سمت خطرناکبودن سلاح هستهای جلب شود. پایههای معاهده عدم اشاعه سلاحهای هستهای در دهه 1960 ریخته شد و این معاهده یا همان انپیتی در دهه 60 میلادی فراهم شد و قرار شد زمانی که کشورها به آن اقبال کنند و به تعداد درخورتوجهی برسند، عملیاتی شود. در دهه 1970 این معاهده عملیاتی شد. علت هم این بود که در دهه 1940 و دقیقا سال 1945 که آمریکا علیه ژاپن سلاح هستهای به کار برد و بعد به تدریج تا سال 1964 که ابتدا روسیه و بعد انگلیس و فرانسه و چین دسترسی به سلاح هستهای پیدا کردند، تصمیم گرفتند کاری بکنند که بیشتر از این پنج کشور هیچ کشوری دارای سلاح هستهای نباشد و نقطه پایانی بر تولید سلاح هستهای بگذارند و از این نظر معاهده عدم اشاعه سلاحهای هستهای مطرح شد. در آن موقع کشورها گفتند اگر قرار است این معاهده عملیاتی بشود، باید ضمانت بدهید که از یک سو تمام سلاحهای هستهای خود را بهتدریج از بین ببرید و از سوی دیگر کشورهای غیردارنده سلاحهای هستهای بتوانند از امکانات صلحآمیز انرژی هستهای برخوردار شوند. در آن زمان این دو شرط گذاشته شد و کشورهای دارنده سلاح هستهای این دو شرط را پذیرفتند و بهاینترتیب انپیتی عملیاتی شد. در دهه 1970 کشورها از یک سو میخواستند سلاح هستهای از میان برود و از سوی دیگر میخواستند بتوانند از امکانات انرژی هستهای به صورت صلحآمیز استفاده کنند؛ امکاناتی مانند نیروگاه هستهای و رادیودارو استفاده کنند و مواردی از این قبیل. درست در همین زمان در ایران هم سازمان انرژی اتمی برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای تأسیس شد. در سایر نقاط دنیا نیز بههمینترتیب عمل شد؛ اما از آن موقع، کشورهای هستهای با این شرط که باید سلاحهای هستهای خود را از میان ببرند، بازی کردند. دو کشور عمده یعنی آمریکا و شوروی، مدتها نشان میدادند که با هم گلاویزند؛ اما در حقیقت هیچکدام مایل نبودند سلاحهای هستهای خود را کاهش دهند؛ تا اینکه توانستند به تکنولوژیهای جدید در علم هستهای دست پیدا کنند و از کمّیت سلاحها کاسته و بر کیفیتش افزوده شد؛ یعنی اگر یک بمب هستهای که روی ناکازاکی یا هیروشیما انداختند، در حدود بیست تُن وزن داشت، به یک سلاح هستهای در حد چند کیلوگرم تبدیل شد. کشورهای هستهای نیز گاه سعی میکردند خود را به این بحث علاقهمند نشان دهند و به آن گوش بدهند و حتی به آن عمل بکنند؛ اما کارهایی کردند؛ مثل اینکه تعداد کلاهک هستهای خود را از ده هزار به هفت هزار رساندند. الان کلاهکهای هستهای کیفیت و کارایی خیلی بیشتری از دهه 1950 یا 1960 دارند. کنفرانس خلع سلاح هستهای در ژنو قرار دارد که قبلا مقر جامعه ملل بود و همچنین در نیویورک کمیته سلاح هستهای هر سال در کنار مجمع عمومی تشکیل میشود. کنفرانس خلع سلاح هستهای در ژنو کارش را دائم در طول سال انجام میدهد و سعی میکند روی موضوعات کار کند و به سازمان ملل متحد تحویل بدهد. در هر دوی اینها کشورهای هستهای و کشورهای غیرهستهای ولی دارای پتانسیل هستهای با هم گفتوگو میکنند که زمانی بنده هم دو بار، بهطور نوبتی، رئیس کنفرانس خلع سلاح در ژنو بودهام. در آنجا این مباحث مطرح میشود و هیچگاه کشورهای هستهای رد نمیکنند که باید سلاحهای هستهای خود را از بین ببرند؛ اما همیشه از این شگرد استفاده میکنند که از کمّیت میکاهند؛ ولی کیفیت را مرتبا تقویت میکنند و از این نظر شاید برایندش این است که هنوز چیز درخورتوجهی از سلاح هستهای خود کم نکردهاند. این تناقض شاید باعث شده است که جاهای دیگری هم به جرگه سلاحهای هستهای بپیوندند که عبارت بودند از اسرائیل و سپس هند و پاکستان و بعد هم کرهشمالی. اینها هم پیوستهاند؛ اما هنوز جهان آنها را به طور رسمی به رسمیت نشناخته است؛ گرچه در عمل آنها هم هستهای شدهاند. کشورهای دیگری هم بودهاند مثل قزاقستان، آفریقایجنوبی و حتی آرژانتین و برزیل که تا نزدیکی سلاح هستهای هم رفته بودند؛ اما تحت فشار جامعه جهانی و ازجمله همین کشورهای دارنده سلاح هستهای،
آن را کنار گذاشتند. کشورهای دارنده سلاح هستهای میگویند که ما باید در همین اندازهای که هست، امنیت جهان را برپا کنیم و چون همین کشورهای دارنده سلاح هستهای در ضمن اعضای دائم شورای امنیت هم هستند و وظیفه اداره جهان را برعهده دارند، در نتیجه روی این امر اصرار دارند که بیش از این سلاح هستهای تولید نشود، تعداد کشورهای دارنده سلاح هستهای بیش از این نشود و این موضوع باعث نزاعی در سطح جامعه بینالمللی شده است. دولتهای غیردارنده سلاح هستهای، مرتب این دعوا را در سطح سازمان ملل دارند و الان شاید یک دهه است که انجیاوها یا سازمانهای غیردولتی هم در این زمینه فعال واقعی شدهاند و سعی میکنند از طریق تبلیغات و تظاهرات و انتشار مطالب جلوی کشورهای هستهای را بگیرند و آنها را محدود کنند؛ بلکه آنها تن به قضا بدهند و بشود سلاح هستهای را در سطح کره زمین محدود کرد. الان به جد میتوان گفت که سلاح هستهای برای بهکارگیری نیست؛ زیرا سلاحهای هستهای حاضر بسیار مخرب هستند؛ بههمینخاطر هیچگاه سلاح هستهای برای بهکارگیری نیست و بیشتر برای نشان دادن قدرت و شاید برای بازدارندگی به کار میرود که البته مثلا درباره کرهشمالی یا پاکستان حتی این حاجت هم خیلی برآورده نشده است. این هفته نام خلع سلاح هستهای را گرفته است، تا از همه خواسته شود که نسبت به جمعکردن این سلاح و دامنه تخریب آن تلاش کنند؛ بلکه بتوانند آن را محدود کنند و مثل سلاح شیمیایی یا میکروبی به نحوی کم کنند یا بهتدریج محدود کنند تا از بین برود. این تلاش در سطح جهان صورت میگیرد؛ اما چون سلاح هستهای مظهر قدرت شده است، کسانی که این قدرت را در دست دارند، تلاش میکنند آن را از دست ندهند؛ هرکشوری به خاطر تهدیداتی که دامنگیرش میشود، از داشتن سلاح هستهای دفاع میکند؛ بنابراین خیلی سخت ممکن است که کشورهای دارنده سلاح هستهای، آن را کنار بگذارند؛ مگر اینکه روشهای دیگر علمی -مثل لیزر بهعنوان یک عامل بازدارندگی یا دفعی یا تخریبی یا تهاجمی- به وجود بیاید. بههمینخاطر بسیار دشوار بتوان گفت که راهکارهای فعلی خلع سلاح جهانی تا چه اندازه میتوانند نتیجهبخش باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.