|

اين يک پيپ نيست؟

عبدالرحمن نجل‌رحيم. عصب‌پژوه

با ديدن دو کار جديد، از محمد مساوات، «بي‌پدر» و «اين يک پيپ نيست»، به‌نظر من مي‌توان او را يکي از پيشگامان صاحب سبک تئاتر مدرن در ايران به حساب آورد. يکي از مشخصات خلاقانه کارهاي او نبوغي است که او در استفاده از فضا و زمان صحنه تئاتر براي طرح و انتقال احساس و انديشه خود به تماشاگر دارد. تقسيم فضا نه‌تنها در عرض و طول، بلکه در عمق صحنه و زمان، به عنوان عاملي پويا و جاندار است که در تن فضا در جاي‌جاي صحنه جريان پيدا مي‌کند. از همه مهم‌تر استفاده از اين ساختار ارگانيک و پوياي فرماليستي، همچون کالبدي زنده و جاندار و پرتپش براي القاي مستقيم مفاهيم به تن جاندار تماشاچي است که او در اين زمينه از خود مهارت بي‌نظيري نشان مي‌دهد. از طرف ديگر تئاتر مساوات از نظر تنيدگي فرم با محتوا و ترکيب ارگانيک آن دو، ويژگي منحصربه‌فردي دارد. نقاشي «اين يک پيپ نيست»، از رنه ماگريت، تعبير و تفسيرهاي زيادي را در ميان اهل انديشه و هنر برانگيخته است، ولي کار تئاتري مساوات، يکي از افشاگرانه‌ترين، جسورانه‌ترين و تکان‌دهنده‌ترين تعبيرهايي است که من با آن مواجه شدم. شايد قدرت آفرينش تئاتري مساوات است که مي‌تواند چنين تعبير تلخ و عرياني از آگاهي به عمق موقعيت انسان امروزين به‌دست دهد. تئاتر «اين يک پيپ نيست» مساوات نشان مي‌دهد که ما در جهان چندپاره‌اي زندگي مي‌کنيم. شکاف چنان عميق است که در بسياري از اوقات اين جهان‌هاي تکه‌پاره‌شده به هم ترجمه‌ناپذير مي‌شوند و با همديگر هماهنگي و همکاري ندارند، در عين حال که هيچ‌کدام حقيقت را بر ما نمي‌نمايانند، اما داعيه تسلط و قدرت بي‌چون‌وچرا دارند. از ميان آنها زبان گفتاري، شنيداري و نوشتاري که تفسيري دست‌چندم و غيرمستقيم و تنها گاه اشاره‌اي استعاري از واقعيت وجودي و هويت انسان دارند، اغلب روايتي بي‌چون‌وچرا را بر ما انسان‌ها تحميل مي‌کند که فرسنگ‌ها از حقيقت وجودي (مغزي) ما فاصله دارد، ولي فضای خشونت‌بار بلامنازع و قدرتمندي بر سرنوشت ما در سطوح مختلف اعمال مي‌کند. جان، جيم، مامي، ماريا و پليس، شخصيت‌هاي نمايش‌نامه مساوات، آدم‌هايي با هويت واحد و مشخصي نيستند. اين عدم تشخص و وحدت در شخصيت‌هاي نمايش‌نامه، از نظر حضور دوگانه فيزيکي آنها روي صحنه، در نوع زباني که حرف مي‌زنند و حضور آنها در مکاني ناممکن، يا ناپيدابودن فيزيکي بعضي از کاراکترها از ديد تماشاچي يا از ديد بازيگران ديگر صحنه و تأثيرگذاري آنها بر روايت، فقط از طريق زبان گفتاري يا شنيداري، دستمايه مناسبي براي کار مساوات است. به عنوان مثال، تماشاچي دو شخصيت با نام جيم اما با هيئت ظاهري متفاوت مي‌بيند که رابطه اسکيزوفرنيک با هم دارند، ولي روايت نوشتاري و گفتاري هيچ‌گونه تأکيدي روي اين موضوع ندارد. به عنوان تماشاچي، حضور تأثيرگذار و خشونت‌بار پليس را فقط در روايت زباني در قالب گفتار و نوشتار شاهد هستيم. ما در طول نمايش‌نامه هرگز پليس را نمي‌بينيم اما جان و جيم او را مي‌بينند. مامي يا مادر را فقط پليس و ماريا مي‌بينند و ما از طريق آنها به حضور فيزيکي و تأثيرگذارش در روايت پي مي‌بريم. ما ماريا را مي‌بينيم ولي ماريا از نظر پليس ناپيداست، حتي پليس صحبتش را هم نمي‌شنود ولي ما مي‌شنويم. ما صحبت مامي را نمي‌شنويم ولي همين موجود ناپيدا ولي تأثيرگذار چيزهايي به پليس مي‌گويد که روايت نمايش را تغيير مي‌دهد. ماريا گاه براي تماشاچي يا حتي براي جان و جيم هم ناپيدا مي‌شود. از روي روايت نوشتاري مي‌فهميم که قرار است جيم (يکي از جيم‌هاي دوگانه از نظر ماي تماشاچي) در حمام هنگام تراشيدن ريش جان، به خاطر روابط احتمالي بين جان و ماريا که جيم او را دوست دارد، سر برادرش را ببرد. ولي در ادامه روايت چنين چيزي اتفاق نمي‌افتد. اين شکاف در وجود يا نبود فيزيکي ماريا هم بين دو برادر، جان و جيم، يا بين تماشاچي و دو برادر هم اتفاق مي‌افتد. روايت نوشتاري و باور جيم اين است که ماريا به استخر افتاده و دارد غرق مي‌شود و نوشته به ما ديکته مي‌کند که ماريا به وسيله جيم از استخر بيرون آورده شده و تنفس دهان‌به‌دهان داده مي‌شود، ولي جان آن را توهم برادرش مي‌داند. پليس که حضور فيزيکي‌اش براي تماشاچي مسجل نيست، جيم را وامي‌دارد که لباس زنانه به تن کند. تماشاچي مي‌داند که دو شخصيت با نام واحد جيم وجود دارند (هويت اسکيزوفرنيک جيم)، ولي پليس متوجه دوهويتي‌بودن جيم نيست و متعجب مي‌شود که چرا جيم دوم که با جيم اول اشتباه گرفته مي‌شود (البته نه براي تماشاچي) چرا که جيم به جاي پيراهن زنانه پيراهن زرد هويجي به تن دارد. اينها فقط صحنه‌هايي از تئاتر مساوات است که گسيختگي و نابساماني در دنياي تصويري نوشتاري و گفتاري انسان امروز را به ما نشان مي‌دهد که در آن حقيقت را بيشتر از پيش در پس‌پرده‌اي از ابهام و آشفتگي فرو مي‌برد. در پايان نمايش اين نوشته‌هاي روي صحنه است که فرمان پايان نمايش‌نامه و کف‌زدن تماشاچي‌ها و تعظيم هنرپيشه‌ها به طرف تماشاچي‌ها را اعلام مي‌کند، ولي خبري از هنرپيشه‌ها روي صحنه نيست. اين اتفاق قرار نيست که واقعيت فيزيکي داشته باشد. اين فقط يک حکم نوشتاري بوده است! اين تماشاچي‌هاي منتظر فقط مي‌توانند تصوير خود را در شيشه حائل روي صحنه تماشا کنند و از درِ تئاتر بيرون بروند. به‌نظر من به عنوان يک مغزپژوه، اين آشفتگي و دوپارگي و دورافتادن از حقيقت، ناشي از دوآليسم (دوگانگي) حاکم بر معرفت انسان امروزين است. بحث درباره ريشه‌هاي مغزپژوهانه شرايطي را که مساوات در تئاتر خود مطرح مي‌کند، بررسي اجمالي در فرصتي ديگر مي‌طلبد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.