|

جوان‌گرايي در هنر امروز ايران در گفت‌وگو با افشین پیرهاشمی

با 500 امضا می‌شد هنر ایران را عوض کرد

نیما توسلی

«فقر بین نقاش‌های این دوره بیداد می‌کنه. من اگه این جوری ادامه پیدا کنه مجبور میشم گوشم رو ببرم؛ مثل ونگوگ». اینها را نقاشی جوان در صفحه شخصی‌اش نوشته، در توصیف فضای امروز هنر ایران؛ فضایی که عده‌ای آن را «بیمار» می‌خوانند که باید درمان شود. برخی دیگر اما این فضا را بخشی از پروژه تجاری‌شدن و تجاری‌کردن هنر می‌دانند که از نتایج جهانی‌شدن اقتصادی و همچنین جهانی‌شدن فرهنگی است. اما اینها به کنار، قطعا حمایت از جوانان مستعدی که کسی حاضر به سرمایه‌گذاری روی آنها نیست و دیده نمی‌شوند، از ضروریات امروز است. درواقع تکلیف جوان‌ها چیست؟ یک استاد به حد کافی معرفی شده و امکان هم ندارد مثلا در ٨٠سالگی دچار جهش و خلق دیگری شود اما حمایت مجموعه‌دار‌ها و گالری‌دارها از جوانان، آنان را به استادان آینده تبدیل می‌کند. افشین پیرهاشمی» که سال‌هاست انزوایی خودخواسته پیشه کرده، یکی از جوانان دیروز است که زنان هراسناک و معترضش، گاه با ماسک‌هایی بر چهره اعتراضشان را نشان می‌دهند. پیرهاشمی هنرمندی است که پیچیدگی‌های زندگی روزمره مدرن ایران را از طریق پرتره‌های عکس‌نمایانه و واقع‌گرایانه که اغلب در حواشی خود به ترکیبات اکسپرسیونیستی و به تابلوهایی دراماتیک بدل می‌شوند، مورد آزمایش قرار می‌دهد. او تحت‌تأثیر نقش زن در جامعه معاصر ایران و ارتباطاتش با جهان بیرون است و با ورود به ابعاد فیزیولوژیک ایران معاصر، در جست‌وجوی تبیین و تصویر قدرتی است که از طریق فضاهای جنسیتی قادر به بروز هستند. نخستین آثار به‌نمایش‌درآمده پیرهاشمی سال ۱۳۷۰ دیده شد و این هنرمند ٤٣ساله متولد ارومیه، پس از آن به فعالیت هنری خود در تهران ادامه داد. سال ۱۳۸۲ در ششمین دوسالانه نقاشی تهران جایزه برگزیده هیئت‌ داوران و نیز جایزه بهترین اثر را به انتخاب آرای تماشاگران از آنِ خود کرد. یک ‌سال بعد، جایزه اثر متفاوت دوسالانه پکن را به خود اختصاص داد؛ جایزه‌ای که به‌گفته خودش، مقدمات ورود او را به نمایشگاه‌ها و حراج‌های خارجی فراهم کرد. زنان جسور تابلوهای او، گاه کنار پرسوناژهای سینمایی مانند مارلون براندو و آل‌پاچینو به تصویر کشیده شده‌اند. جدا از دریافت جایزه متفاوت دوسالانه پکن در سال ۲۰۰۴، حضور در فهرست ۵۰۰ هنرمند برتر سال‌های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ و کسب دو رکورد نیم‌‌ میلیون‌دلاری در حراج «کریستیز»، از او چهره‌ای خبرساز در هنر معاصر ایران ساخته است. اخیرا در حراج «فیلیپس» لندن، نامش به‌عنوان تنها هنرمند ایرانی در کنار نام‌هایی مانند ژوزف بویز، گرهارد ریشتر، اندی وارهول، دیمن هرست، ویکتور وازارلی، دیه‌گو ژاکومتی، آرمان، فرانتز کلاین، سیدنی شرمن و... قرار گرفت و اثری از او در این حراج چکش خورد؛ هرچند به گفته خود نقشی در حضور این اثر در این حراج نداشته و از مجموعه‌ای ایتالیایی به لندن فرستاده شده است. پیرهاشمی‌ از پنج سال قبل با گالری «ایام» دوبی کار می‌کند و نمایشگاه اخیرش با عنوان House of Cards (خانه پوشالی) به‌خاطر تعریض‌های سیاسی‌اش به کاخ سفید و یادآوری سریال آمریکایی به همین نام درباره رقابت‌های سیاسی این کشور، حاشیه‌هایی را رقم زد، هرچند این نقاش برداشت سیاسی از کارهایش را رد می‌کند. با او درباره وضعیت فعلی نقاشی ایران گفت‌وگو کردیم.

گفته می‌شود حراج‌ها روی نگاه هنرمندان اثر گذاشته و هنرمندان به سمت هنر بازاری رفته‌اند تا پول بیشتری به دست بیاورند؛ به‌ویژه هنرمندان جوانی که مثلا در جایگاه ٢٠ سال پیش شما قرار دارند. از همه مهم‌تر این فضا به حذف هنرمندان مستعد و جوان و به حاشیه‌رفتن و ‌گاه مهاجرت‌شان انجامیده. نظرتان دراین‌باره چیست؟ اول اینکه وقتی هنرمند جوان 30ساله‌ای که تا دو سال قبل هم می‌توانست تابلو بفروشد به من نامه می‌فرستد که حتی پول ندارد رنگ بخرد دلم آتش می‌گیرد. دوم اینکه من یا شما نمی‌توانیم به همه کمک کنیم و در جایگاهی نیستیم که بتوانیم گره از مشکلات بی‌شمار نقاش جوان باز کنیم. من همین الان می‌‌توانم صد نفر نقاش و هنر‌مند را جمع کنم که کمک خواسته‌اند و در فقر زندگی می‌کنند. اما چه کسی باید به آنها کمک کند؟ اخیرا جمعی از نخبگان هنر ایران و بیش از 500 هنرمند در نامه‌ای خطاب به دکتر حسن روحانی، رئیس دولت دوازدهم، به توهین‌ها و ناسزاهای رئیس فرهنگستان هنر اعتراض کردند و خواهان رسیدگی به آن شدند. نمی‌دانم 500 امضا از کجا آمده، چون من حداقل 50 نفرشان را می‌شناسم. ولی‌ ای کاش همان‌ پنجاه نفر نامه می‌زدند و از دولت 10 میلیارد کمک می‌خواستند و این پول را به هنرمندان وام می‌دادند. باور کنید انجام می‌شد. در هر کشوری با امضای صد یا 200 هنرمند می‌شود وضعیت هنر را عوض کرد. همین نامه‌ را با این تیتر که «پول نداریم» اگر به آقای روحانی می‌نوشتند، می‌توانستند پول زیادی بگیرند و مثل بانک‌، به هنرمندان وام دهند! تصور می‌کنم کسانی که بقیه را تشویق کردند یک‌سری افراد هستند که احتیاج ندارند و به‌خاطر سود شخصی‌ خودشان این کار را کرده‌اند. هرکسی این کار را کرده اشتباه کرده. رئیس فرهنگستان هنر ادبیاتی دون ‌شأن یک مقام فرهنگی به کار برده. ایشان این حرف‌ها را روی سربرگ فرهنگستان هنر مرقوم و آن را روی وب‌سایت رسمی این نهاد منتشر کرده. نامه 500 هنرمند در تقبیح این ادبيات است... . رئیس فرهنگستان یک نفر است که نظرش را می‌گوید و نباید مورد حمله 500 نفر قرار گیرد. اگر 500 نفر می‌خواهند کاری کنند یک کار درست انجام دهند. من منتظر بودم ببینم درست می‌شود؟ که نشد. این 500 امضا می‌توانست به هنر و این بساط کمک کند که نکرد. می‌خواهم به آرتیست‌ها به‌ویژه هنرمندان جوان بگویم کسانی که هنر دستشان است چطور فکر می‌کنند و به آنها بفهمانم از این کارها نکنند و اگر راست می‌گویند کار دیگری کنند و پول بگیرند و به هنرمندان جوان وام بدهند. اگر اینها پنج میلیارد هم می‌گرفتند که اصلا رقم زیادی نیست که آقای روحانی به اهالی هنر بدهد، می‌توانستند از طریق انجمنی که حتما انجمن نقاشان نیست، به هنرمندان جوان وام دهند که اقلا لوازم نقاشی بخرند و هر زمان که کاری فروختند، وامشان را برگردانند. نمی‌دانید چقدر حرص خوردم مخصوصا اینکه نمی‌دانم چرا هر هنرمندی که به مشکل برمی‌خورد، از من کمک می‌خواهد. شما را «ستاره حراج‌ها» لقب داده‌اند و لابد «اقتصاد هنر» می‌تواند اولین سوژه در بازکردن سر صحبت با شما باشد! آنچه شما می‌گویید مربوط به سال‌های قبل است. الان اقتصاد هنر خاورمیانه به دلیل اینکه قیمت نفت به کمتر از نصف رسیده، خوابیده. چون اقتصاد خاورمیانه خیلی به نفت وابسته است و همین‌طور مسائل تروریستی و فضای حاکم بر خاورمیانه به نظرم هنر خاورمیانه را خوابانده. من پنج سال است که دیگر با گالری‌های ایران کار نمی‌کنم و به صورت حرفه‌ای با یک گالری خارجی قرارداد دارم. رکوردهای آثارم در حراج‌ها مربوط به هفت، هشت سال قبل است. من خودم زمانی می‌توانستم و کمک می‌کردم اما همان‌طور که هنرمندان زیاد شدند، ‌درخواست‌های کمک هم زیاد شد و وضعیت زندگی من هم کمی تغییر کرد. اینکه آرتیست‌های جوان ما در فقر به سر می‌برند و جای کار و وسایل کار ندارند، به نظرتان به چه دلیل است؟ معضل سیاست‌گذاران است. وقتی 500 امضا جمع می‌کنند که به یک نفر حمله کنند، به جای اینکه 500 امضا جمع کنند تا گرفتاری آرتیست‌ها را حل کنند. انجمن نقاشان عوض رسیدگی به وضع هنرمندان جوان و مشکلات آنها کارش امضاکردن بیانیه شده، در واقع انجمن نقاشان الان انجمن هنرمندانی است که پولدار هستند به‌خاطر اینکه کلی حق عضویت پرداخت می‌کنند. حال چطور آرتیستی که پول ندارد لوازم نقاشی بخرد، پول عضویت انجمن نقاشان را می‌دهد؟ اینها چشمشان را روی چه چیزی بسته‌‌اند؟ جوان‌گرایی مدنظر شما تبعاتی هم دارد. کارهای همه جوانان قابل‌پذیرش نیست و مرز باریکی است بین جوانان مستعد و جوانان پرهیاهو. اتفاقا گفته می‌شود هنرمندشدن در ایران، خلاف خارج آسان است... . الان هنر و نقاشی یک کار لوکس شده؛ آن‌قدر که لوازمش ‌گران است! چه کسی گفته الان هرکسی می‌تواند هنرمند شود؟ من هنرمندان جوان و درجه‌یکی را می‌شناسم که وضعیت معیشتی افتضاحی دارند و باید یک بانکی تشکیل شود که به اینها وام بدهد. من به‌تنهایی نمی‌توانم برای همه کاری انجام دهم. این 500 هنرمند حتی اگر الان هم امضا جمع کنند، می‌توانند بودجه بزرگی بگیرند و به هنرمندان وام بدهند. وام‌دادن یک کار کاملا قانونی است و به راحتی می‌‌توان انجام داد. مثلا یک نفر، دو میلیون تومان وام می‌گیرد و شروع به کشیدن نقاشی می‌کند و ماهی 10، 20 هزار تومان برمی‌گرداند، اگر تابلو فروخت، بیشتر برمی‌گرداند و بیشتر وام می‌گیرد. تجربه کشورهای دیگر در بهبودبخشیدن به زندگی و معیشت هنرمندان چطور است؟ شرق دور، ژاپن، چین، کره و هند الان هنرشان خیلی با سرعت بیشتری نسبت به خاورمیانه و حتی اروپا و آمریکا پیشرفت کرده و همین‌طور هم ادامه پیدا می‌کند. تا جایی که اطلاع دارم مردمان سختکوشی هستند و مهم‌تر اینکه سرمایه‌داران چینی، کره‌ای یا ژاپنی خیلی پولدار هستند و آرتیست‌هایشان را خیلی ساپورت می‌کنند. این‌طور نیست که یکی، ‌دو سال با یک آرتیست کار کنند و بعد رهایش کنند. برنامه‌های طولانی‌مدت برای آرتیست‌هایشان دارند و هزینه‌های گزاف می‌کنند و می‌دانند هرچقدر هزینه کنند برمی‌گردد. برنامه‌های پنج‌ساله و 10ساله دارند و به نتیجه می‌رسند. چون اقتصاد شکوفا و سرمایه‌دارهای بزرگی دارند، از هنرمندان حمایت و آنها را به چهره‌های بزرگ تبدیل می‌کنند. اگر دقت کنید اقتصاد شرق دور هنوز خیلی خوب است. اما مشکلات سیاسی را دارند... . همه‌جای دنیا گرفتاری‌های سیاسی وجود دارد. بله، اما چین «آی‌وی‌وی» را حصر خانگی کرد... . و خیلی معروف‌تر شد. به نظرتان دلیل رشد او چه بود؟ به خاطر هوش زیاد رشد کرد. به‌هرحال فاکتورهای زیادی باعث پیشرفت می‌شود. فقط اینکه یک هنرمند استعداد داشته باشد، اتفاقی برایش نمی‌افتد. باید به خیلی چیزها از جمله روابط مسلط باشد و به نظرم آخرین مورد شانس است. ایرانی‌ها عادت دارند هرگاه برای کسی در هر رشته اتفاق خوبی بیفتد، بگویند شانس داشت. فکر و ایدئولوژی یک انسان است که باید چه کاری برای پیشرفت انجام دهد. اما آنچه را که نمی‌شود نادیده گرفت، سرمایه زیاد در شرق دور و پولدارهای وحشتناک و حمایت‌های خیلی بزرگ است. به دشواری‌های جوانان هنرمند اشاره کردید. اخیرا موزه‌ای در شمال کشور تأسیس شده به نام موزه «دی‌دی» که کارش حمایت بدون چشمداشت از جوان‌هاست. حتی شنیده‌ایم جایی برای کار در اختیار برخی مجسمه‌سازان جوان قرار داده است... . واقعا دستشان درد نکند. اما متوجه هستید که با 500 امضا زیر یک نامه می‌شد هنر ایران را عوض کرد؟ نباید این واکنش صورت می‌گرفت؟ از من خواستند و من گفتم امضا نمی‌کنم. به نظر شما چطور باید با این موضوع برخورد می‌کردند؟ حرکتی به این بزرگی به‌خاطر ادبیات یک نفر، ‌نه به‌خاطر وضعیت نابسامان جامعه هنر، از اساس اشتباه است. من اخیرا بعد از دو، سه سال خانمی را دیدم که خودش و نامزدش آرتیست هستند؛ درحالی‌که ریالی برای نقاشی‌کردن ندارند. چطور قرار است زندگی کنند؟ مثلا می‌پرسند می‌شود در لواسان جایی ارزان برای کارکردن پیدا کرد؟! بعد خودشان می‌گویند کار کنیم، چه کسی از ما می‌خرد؟ آن‌قدر وضعیت افتضاح است، از این آدم‌ها متعجبم که مگر این وضعیت را نمی‌بینند؟ یک جامعه بسیار پولدار با هم متحد شده و علیه یک نفر نامه امضا می‌کنند. این حرکت هم زشت است. حرفتان چیست؟ به عنوان کسی که در این سال‌ها کار خریداری کرده‌ام، به‌عنوان کسی که آرتیست‌های جوان‌تر تصور می‌کنند حامی هنر هستم که مدتی بودم، می‌خواهم جلوی اینها بایستم و بگویم کارتان اشتباه بوده و دوباره 500 امضا جمع کنید؛ من اگر گفتم صد میلیارد با 500 امضا برای هنرمندان می‌گیرم می‌توانم بگیرم. هیچ‌وقت حرف بیخود نمی‌گویم. پس به نظرتان حرکت‌های جمعی می‌تواند مسیرش را به سمتی ببرد که برای هنرمندان همان حیطه منافع قابل دسترس را فراهم کند؟ واقعا بزرگ‌ترین همکاری هنرمندان بود که در زندگی‌ام دیدم. اما این همکاری را استفاده کردند که اعلام کنند ادبیات رئیس فرهنگستان هنر بد است. با 500 هنرمند می‌توانستند کل هنر را عوض کنند. حداقل می‌توانستند وام خوبی با این امضاها بگیرند. آقای روحانی واقعا مایل به انجام چنین کارهایی است. یعنی اگر اینها وضعیت بد هنر و دانشجویان و هنرمندان را شرح می‌دادند، می‌شد به خیلی‌ها کمک کرد. این نامه که منتشر شد، همان زمان من داشتم پیغام کسی را می‌خواندم که گفته بود وضعیتم به جایی رسیده که باید گوشم را ببرم. شبیه ون‌گوگ! این 500 نفر باید به خودشان بیایند چون در بینشان کسانی هستند که می‌توانند کارهای خوبی انجام دهند. باید با اینها به‌گونه‌ای برخورد شود (که من برخورد می‌کنم) اگر می‌توانند دوباره امضا جمع و برای وام‌دادن به هنرمندان پول جمع کنند یا در فضاهای شخصی و گالری‌ها و حراج‌هایی که دارند، حداقل تا حدی کمک کنند. بحثی که شما می‌کنید، خیلی بغرنج‌تر از این حرف‌هاست... . امضای 500 نفر بزرگ‌ترین همکاری در زمینه هنرهای تجسمی بود؛ ولی نه برای اینکه دور هم جمع شوند تا به رئیس‌جمهور بگویند ادبیات یک نفر درست نیست. اگر می‌خواهند جبران کنند نامه دیگری درست کنند؛ من کنارشان می‌ایستم. اگر نامه‌ای با امضای 500 هنرمند را داشتم، می‌توانستم خیلی کارهای بزرگی انجام دهم. وضعیت هنر از لحاظ مادی و معنوی خیلی بغرنج شده. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند جوان‌های ناامید، ناامیدتر می‌شوند. نقاشان جوانی هستند که شاگردان همین آدم‌ها یا آرتیست‌های گالری این افراد هستند و برخوردها را شنیده‌ام. سیستم امضاگرفتنشان درست بود اما حیف برای منافع اشتباه انجام شد. من 25 سال قبل نمایشگاه گذاشته‌ام و وضعیت امروز هنر ایران را نمی‌توانم تحمل کنم و بسیار حرص می‌خورم. هفته قبل یکی از نقاشان را دیدم که در وضعیت مالی بدی قرار داشت. اینها را می‌بینم و نمی‌توانم با آرامش به نقاشی‌ام ادامه دهم. امروز مگر می‌توانم خوب کار کنم؟ متعجبم چرا رسانه‌ها هیچ عکس‌العملی نشان نمی‌دهند بابت بزرگ‌ترین همایش هنرمندان علیه یک نفر. بزرگ‌ترین همایش اینها نباید بر علیه ادبیات یک نفر باشد. هر کسی که باشد. بزرگ‌ترین همایشتان باید برای حل مشکل هنرمندانی باشد که حتی پول برای خریدن رنگ ندارند و نیاز‌مند گرفتن وام هستند. آرتیست‌هایی که حتی یکی، دو نمایشگاه انفرادی داشتند الان به کلی مقروض شده‌اند... باید تلنگری به همه ما بخورد که جواب هنرمندان و شاگردانشان را بدهیم. ما باید جمع شویم و کاری درست انجام دهیم یا در حیطه خودمان سعی کنیم بهترین باشیم. به فکر هنرمندانی باشیم که 80درصدشان چیزی ندارند. حتما هم پای انجمن نقاشان باید وسط بیاید، انجمنی که کاری نمی‌کند جز حق عضویت‌ گرفتن. در موقعیتی که هنرمندان نمی‌توانند لوازم نقاشی بخرند، یکی از مشکلات هنرهای تجسمی انجمن نقاشان ایران است که به جای اینکه آنها با شما صحبت کنند، من باید با شما صحبت کنم. من با این کار در یک‌صدم آنها امیدواری ایجاد می‌کنم؛ شاید هم جمع شدند و کاری کردند. شاید با من تماس گرفتند و اتفاقاتی رخ داد... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.