|

برشی از مقاله «آشنایی با حافظ» مونیکا لمل در کتاب «دیدار غرب و شرق در هجرت گوته»

بی‌کرانگی‌ حافظ

از شیوه‌های کار گوته در شاعری، آموختن بود. و جمع‌آوردنی پرحوصله، درونی‌کردن و پروردن عناصر دیگر فرهنگ‌ها، با این آگاهی که فرهنگی که با آن آشنا می‌شویم، گاه چشم‌اندازی تازه و نامنتظر به روی ما باز می‌کند. برای چنین چشم‌اندازی به تکانه‌ای نامنتظر نیاز است و این تکانه برای گوته در خلق دیوان غربی- شرقی‌اش، آشنایی با حافظ بود. نه تک‌غزل‌های پراکنده‌ای که از حافظ در این یا آن مجله آلمانی به چاپ می‌رسید، بلکه ترجمه مجموعه دیوان او بود که بر گوته انگیزه‌بخش افتاد، انگیزه‌بخش خاصه محض عناصر بیگانه،‌ نو و شرقی آنکه در نگاه اول بیش از همه در غنا و گوناگونی تصویرپردازی‌هایش تجلی می‌کردند، و البته در خود قالب غزل هم؛ انگیزه‌بخش در ضمن محض درون‌مایه سه‌گانه «عشق و باده و غزل» که در همه حال بنیاد آفرینشگری سرخوشانه حافظ در سراسر دیوانش، آن هم در روزگاری بود که در اثر جنگ‌های پیوسته در پیرامون او «شمال و غرب و جنوب فرومی‌پاشیدند، تخت‌ها می‌شکستند و کشورها به لرزه درمی‌آمدند...». این غنای تصویر و گوناگونی سرزنده رنگ‌ها در عین قالب همیشه یکسان غزل، از شعر حافظ یکی گنبد چرخان و پرستاره می‌سازد که در مطلع و مقطع آغاز و پایانی بر آن نیست و در ضمیر گوته به هنگام مطالعه آن، این برداشت را بیدار می‌کند که با خلاقیتی بی‌کران و پایان روبه‌رو است، خلاقیتی که با شوق به زندگی، شادکامی و بی‌اعتنایی سرافرازانه در قبال دنیا و عقبا همراه است. در واکنش به همین ویژگی‌هاست که شعر «بی‌کران» را به حافظ تقدیم می‌کند و او را سرچشمه تغزل خود می‌خواند. این شعر در دفتر حافظ‌نامه دیوان او می‌آید که شعرهای آن تلاشی است در راه شناختن و شناساندن حافظ به‌عنوان نماد جامع شاعری: بی‌کران تو بی‌کرانی، از آن که پایان نمی‌گیری، و سرنوشتت آنکه هرگز نیز آغازی نیابی، غزل تو، چرخان چون گنبد پرستاره، سر و پایانی پیوسته یکسان دارد و آنچه از میانه آن برمی‌جوشد، آشکارا همان است که در پایان به‌جا می‌ماند و هم از آغاز بود. این سطرها در وهله نخست بیانگر ویژگی سحرآمیز بی‌کرانگی غزل‌های حافظ‌اند، بی‌کرانگی‌ای که ما زمانی به درک آن می‌رسیم که شماری بزرگ از این غزل‌ها را در پیوند با یکدیگر بخوانیم، یعنی به همان شیوه که گوته با حرمت‌گذاری خواند و درک کرد. ولی بی‌کرانگی ویژگی صرفا صوری تغزل حافظ نیست. ردیف‌کردن تصاویر بدیع هم نوعی بی‌کرانگی می‌آفریند. حتی بن‌مایه تغزل او، یعنی سه‌گانه‌های «عشق و باده و غزل»، آیا به همان میزان موتیف‌هایی بی‌پایان در زندگی انسان نیستند؟ ستایش این بن‌مایه‌های جاویدان زندگی در زیر آوار آن‌همه مسائل سیاسی و شخصی، این است آن‌چه حافظ را بزرگ می‌کند. شعر او با مرگش به آخر نمی‌رسد، بلکه درون‌مایه‌های آن تا به لحظه اکنون هم زنده‌اند و چنان‌که به گوته جان بخشیدند، می‌توانند به دیگر شاعران نیز جان ببخشند. از این چشم‌انداز به چه معناست اینکه گوته می‌گوید: «سرنوشت توست که هرگز آغازی نیابی؟» از یک‌سو بدیهی است که نقش‌مایه‌های ابدی آغازی دیوان غربی- شرقی، در هیچ غزل حافظ، ‌مقوله‌ای خاص و جدا مطرح نمی‌شود، آنچه در میانه می‌آید، همان است که در پایان به‌جا می‌ماند و در آغاز هم بوده است. این تغزل که به گوته الهام می‌بخشد، از این رهگذر، از رهگذر یکپارچگی موضوعی خود، تاثیری سوای آن دارد که گوته در پی‌اش می‌کوشد. شعر حافظ، با قالب یک‌سان غزل و درون‌مایه‌های همیشه سبز، چرخشی چون طاق آسمان دارد. در پیش این یکپارچگی موضوعی، گوته موضوعات دیوان خود را پراکنده می‌بیند و ازاین‌رو می‌کوشد به آن مرکز ثقلی بدهد. پس دفتر مفصل‌تر و عاشقانه زلیخانامه را به‌عنوان فصل ششم در میانه فصل‌های دوازده‌گانه دیوان خود قرار می‌دهد. برابرنشاندن شعر شاعر با طاق پرستاره آسمان، ارجی بالاتر از این در قبال هیچ شاعری از ذهن نمی‌گذرد. با این ستایش گوته برای شعر حافظ نوعی وسعت کائناتی قائل می‌شود. رسیدن به این یکپارچگی برای خود او امری دشوار است، خاصه با این‌همه افتراق و اختلاف که در کار انسان‌های پیرامونش می‌بیند. آری، دیوان خود او - چنان‌که رنج‌نامه‌اش نشان می‌دهد- زیاده با زمین گره خورده است تا بتواند رو به آسمان برود. از این تاملات چنین برمی‌آید که باید تمجید شکوهمندانه او را از حافظ، از چشم‌انداز مشکل خود گوته دید، وی در شعر خود از حافظ الهام می‌گیرد، اما الهامی که او را به خودآگاهی می‌رساند. هرآنچه در جان او، خویشاوند با موضوعات شعر حافظ، حیاتی نهفته دارد، با مطالعه دیوان حافظ دوباره تپش می‌گیرد و پویایی می‌یابد، ولی این پویایی‌یافتن بیش از همه ماهیتی محتوایی دارد و گوته را از حیث شباهت ظاهر، از دیوان حافظ فراتر می‌برد و این آنجاست که وی آگاهانه از تقلید قالب غزل پرهیز می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.