گزارشی زنده از روسیه تزاری
از 22 اکتبر 1731 تا فوریه ۱۹۱۷ یکی از بزرگترین امپراطوریهای جهان بر پهنه گستردهای از سیاره زمین حاکم بود. امپراطوری روسیه بهمدت ۱۸۶ سال بر بخشهای عظیمی از اروپا، آسیا و آمریکا حکومت کرد. نخستین تزار روسیه پطر کبیر و آخرین آن نیز نیکلای دوم بود. مشهورترین و مقتدرترین تزار نیز شاید کاترین بود که از همه بیشتر سلطنت کرد. کتابها و تاریخهای بسیاری از این دوران نوشته شده: چه در قالب تاریخنگاری رسمی و چه اجتماعی و انقلابی. یکی از روایتهای تاریخی جذاب و زنده از این دوران کتاب «نامههای روسی» است که بهتازگی با ترجمه باقر پرهام از سوی نشر مرکز منتشر شده است. این کتاب، یک سفرنامه است که تاریخ دوران حکومت نیکلای اول را روایت میکند. کوستین، نویسنده کتاب، با پیروی از کار توکویل درباره آمریکا، سراغ روسیه تزاری میرود و گزارشی از اقتدار تزاری ارائه میدهد. هرچند مترجم کتاب حاضر و مترجم سابق آثار مارکس میکوشد از کوستین یک پیشگو بسازد که گویی فردای انقلاب 1917 را از چندین دهه قبل پیشبینی کرده بود، اما مطالعه گزارش کوستین لیبرالمسلک از عهد نیکلای اول، از روسیهای که به انقلاب کمونیستی 1917 منجر شد، خالی از لطف نیست. آستولف لویی لئونور مارکی دو کوستین اشرافزاده و نویسنده فرانسوی بود. او بهشدت تحتتأثیر توکویل و همچون او یکی دیگر از هواداران آماده به خدمت حقانیت سلطنت بود. (ص 14) پدر و پدربزرگش در دوران ترور در انقلاب کبیر فرانسه اعدام شده بودند، ولی مادرش از زندان جان سالم بدر برد. در قصری در کالوادس، در تنهایی بزرگ شد، بین مادری پرهواخواه و هوسانگیز و عاشق نامدار و بیوفایش، فرانسوا دو شاتو بریان، بنیانگذار رمانتیسیسم در ادبیات فرانسه. در کودکی و نوجوانی و جوانی بسیار سفر کرد: از گشتوگذار بزرگ سهسالهاش، از سال 1811 تا 1814، که اروپا را به او شناساند تا سفر به اسپانیا در سال 1831. بعدها در سال 1838 سفرنامهای از سفر به اسپانیا منتشر کرد که اسپانیا را در عهد فردیناند هفتم روایت میکرد. بالزاک که سفرنامهاش را خواند از استعداد سفرنامهنویسی او شگفتزده شد و در سال 1839 او را تشویق کرد تا به دیگر سرحد تمدن اروپایی، یعنی به روسیه برود و گزارشی از دوران حکومت تزار نیکلای اول بنویسد. او گزارش سفر خود را به دلیل هراس از فضای پلیسی حاکم بر روسیه، به صورت نامههایی برای دوستانی نامعلوم مینوشت. او این نامهها را پنهانی از روسیه با خود به فرانسه برد و سپس در سال 1843 آنها را در قالب کتاب حاضر منتشر کرد. بعد از انتشار از کتاب استقبال زیادی کردند و به زبانهای انگلیسی و آلمانی نیز ترجمه شد. کتاب توسکین به یکی از پرفروشهای قرن نوزدهم بدل گشت. اما انتشار آن خشم حکومت روسیه را سخت برانگیخت و تزار دستور توقیف داد. کتاب در روسیه تزاری ممنوع شد. بسیاری گزارش کوستین را کندوکاوی در سرشت استبداد و تأثیر آن در ایجاد روحیه بردگی یافتند. اما عجیب آنکه، به گفته پرهام، ترجمه روسی آن در شوروی نیز همچنان ممنوع باقی ماند. کوستین پس از دو ماه سفر در روسیه، از بدبختی تاریخی آنجا، دادش درمیآید، چنانکه مینویسد «سفر خود یک درام است». او روسیه تزاری را در نیمه نخست سده نوزدهم چنین دیده بود: نظام تزاری روسیه ستمگری را در پوشش عشق به نظم انجام میدهد، هزینه نظم اجتماعی در روسیه بسیار بالا و غیرقابلتوجیه بود، اشرافیت چاپلوس، مخفیکاری حاکم بر همهچیز، تعصب در اطاعت که روسها را وامیداشت «خصال دهشتناک خدایگانهایشان را با توان نیکخواهانه قدیسان حامی خود خلط کنند و ترتیبی دهند که بیرحمیهای تاریخ در پناه ایمان بماند»، «جامعهای که در آن هیچگونه خوشبختی امکانپذیر نیست، زیرا بشر، بنا به قانون طبیعتش، بدون آزادی خوشبخت نمیتواند بود»، جامعهای محکوم به دروغگویی همگانی، چراکه «حقیقتگویی یعنی براندازی حکومت» که به تبع «نیازی که خدایگان برای بازسازی رویدادهای واقع دارد» پیوسته مشغول دخلوتصرف در تاریخ است. او مینویسد نظام حاکم بر روسیه تزاری نظامی مبتنیبر جاسوسگری دائمی و فریبکاری و قلب ماهیت امور و نفرت از بیگانه است و «اگر نظام سیاسی روسیه ارتباط آزاد با غرب اروپا برقرار کند بیست سال هم دوام نخواهد آورد». (ص11) در نظر نویسنده ادعای پیشرفتهایی که میکردند «جز تقلیدی نوکرمآبانه از اروپا» نبود، زیر لعابی از غرور و حقارت. او کشور روسیه را در دوران حکومت نیکلای اول «کشوری با سوداهای افسارگسیخته، یا منشهایی سرشار از عجز، با شورشیها یا آدمکهای ماشینی بدون حد وسط میان خدایگان جبار و برده» میبیند و روی دست همه اینها به بلندپروازی بینظم و عظیم آنها اشاره میکند که در نظرش ذاتا اهل کشورگشایی بودند، امپریالیسمی که بذر آن «جز در روان ستمدیدگان جوانه نمیزند و جز با بدبختی یک ملت تغذیه نمیشود». او مینویسد «سلطهپذیریای خواریآور گویی کفارهای است که این ملت ... ملتی حریص از فرط محرومیت کشیدن، پیشاپیش بابت آرزوی اعمال جباریت بر دیگران در وطنش میپردازد». کوستین شکوه میکند که «بشر چه خطایی در محضر الهی مرتکب شده که خداوند شصت میلیون از موجودات آفریده به هیئت خود را به زندگی در روسیه محکوم کرده است؟» در روایت کوستین تنها کسی که از محکومیت مبراست شخص امپراطور است، آنهم نه به سبب شخصیت خاص خودش، بلکه به سبب اقتداری که وجودش تجسم آن است و شخص او را ناگزیر جالب میکند. نویسنده اخلاقگرای کتاب حاضر نشان میدهد که یکی از قوانین تکفرمانروایی این است که تحلیل سیاسی به نوعی روانشناسی جاودانه تقلیل مییابد. او حیرتزده از وضعیت هولناک روسیه تزاری مینویسد: «پدیدهای اخلاقی است که مشاهده آن بدون ریختن اشکهای خونبار ممکن نیست». اما توسکین در آخر جانب نقد درونی را نگه میدارد و مینویسد: «نکند تقصیر من است، تقصیر خود من، که رفتهام از حکومتی تامه دلایلی تازه بر ضد استبداد حاکم بر کشور خودمان، بر ضد بینظمیای که اسمش را آزادی گذاشتهاند، بجویم، و ازاینرو، فقط به زیادهرویهای خودکامگی حساسیت نشان دادهام؟». اما چه تقصیر توسکین باشد و چه نه، به نظر میرسد مجموع مشاهدات و گزارش زنده او از روسیه تزاری و کشوری در نیمه نخست سده نوزدهم صرفا تاریخگذشته نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.