انگیزههای حضور اسرائیل در آفریقا
عبداللطیف محمد سعید
اسرائیل به اشکال گوناگون - و شیوهها و ابزارهای مختلف- تلاش میکند در آفریقا نفوذ کند زیرا این قاره را بخشی از آرمانهای خود برای تحقق رؤیای نیل تا فرات میداند. دریای سرخ برای اسرائیل اهمیت تجاری و استراتژیک زیادی دارد. اسرائیل همچنین برای مقابله با دولتهای عربی و اسلامی به حمایت و پشتیبانی دولتهای آفریقایی نیازمند است. اخیرا اسرائیل به اهمیت کشورهای آفریقایی در محافل و نهادهای بینالمللی نیز پی برده است. بن گورین - اولین نخستوزیر اسرائیل- در یکی از سخنانش در کنست (سال 1960) گفته بود «دولتهای آفریقایی قوی نیستند اما صدایشان در جهان شنیده میشود». صدای آنها در سازمانهای بینالمللی مساوی با صدای دولتهای بزرگ است. دوستی اسرائیل با دولتهای آفریقایی کمترین نتیجهاش آن خواهد شد که این کشورها در نزاع بین اسرائیل و اعراب بیطرف بمانند. در بهترین حالت نیز میتوان انتظار داشت که برخی از آنها از مواضع اسرائیل حمایت کنند. عضویت در اتحادیه اسرائیل در سازمان وحدت آفریقا وضعیت یک «عضو ناظر» را داشت و این وضعیت را تا سال 2002 حفظ کرد. اما بعد که سازمان منحل و بهجای آن اتحادیه آفریقا شکل گرفت تا چارچوبی منظم برای روابط منطقهای در آفریقا باشد، اسرائیل تلاش کرد همان جایگاه را به دست آورد. بنابراین سال 2003 درخواست پیوستن به این اتحادیه را بهعنوان یک «عضو ناظر» داد اما پذیرفته نشد. اسرائیل هنوز هم به تلاش خود در این راه ادامه میدهد. منابع اسرائیلی میگویند بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر این رژیم، در کنفرانس کوچک و منطقهای آفریقا درباره موضوع امنیت و مقابله با تروریسم حضور داشته است. این کنفرانس در اوگاندا با حضور سران دولتها و دولتهای کنیا، رواندا، سودانجنوبی، زامبیا، مالاوی و... برگزار شد. در آنجا اسرائیل موفق شد تعهد بگیرد که در آینده بهعنوان یک «عضو ناظر» در اتحادیه آفریقا پذیرفته شود. اسرائیل اگر بتواند به این جایگاه دست یابد، دشمنی جدی برای بسیاری از کشورهای عرب در موارد مختلف خواهد بود. زیرا یک عضو ناظر میتواند طرح پیشنهاد یا قوانینی را اصلاح كند و در بحثهایی که در اتحادیه عرب مطرح میشود، مشارکت داشته باشد کمااینکه به یک عضو ناظر اجازه داده میشود به همه توافقنامههایی که این اتحادیه یکی از طرفهای آن است، ملحق شود. طبعا اسرائیل از این راه خواهد توانست تمام اطلاعات مربوط به سازمانهای وابسته به اتحادیه آفریقا نظیر مجمع عمومی اتحادیه آفریقا، کمیتههای تخصصی و دادگاه عدالت آفریقا را به دست آورد و بهعنوان یک فاعل بینالمللی از آنها بهرهبرداری کند. اسرائیل همچنین تلاش میکند روابط دیپلماتیک خود را با سودان جنوبی که از ابتدای استقلالش شروع شده بود توسعه دهد. اسرائیل به این کشور پیشنهاد کمکهای مختلفی کرده است. این رویهای است که اسرائیل با هر دولتی که تازه اعلام استقلال کند، پيش ميگيرد. اسرائیل درمجموع منافع سیاسی و اقتصادی زیادی دارد که میشود آنها را در این چند مورد خلاصه کرد: 1- تسلط بر صنایع استخراج نفت در آفریقا 2- بهرهبرداری از مواد خامی که در کشورهای آفریقایی استخراج میشود بهخصوص اورانیوم. 3- استفاده از بازارهای آفریقا برای فروش تولیدات اسرائیل ازجمله در زمینه صنایع نظامی. 4- در انحصارگرفتن بسیاری از صنایع و بنادر اقتصادی مانند صنایع غذایی در اتیوپی و اریتره 5- تمرکز بر تولید و صدور الماس در کشورهای آفریقایی که یکی از مهمترین منابع در آمد ملی اسرائیل است. ابزارهای نفوذ اسرائیل سعی میکند برآفریقا مسلط شده و روابطی قوی با دولتهای این منطقه داشته باشد. تل آویو از نیاز دولتهای آفریقایی به کمکهای اقتصادی سوءاستفاده میکند. در همین رابطه وزارت خارجه اسرائیل، «مؤسسه بینالمللی همکاری و توسعه » را ایجاد کرده است. وظیفه این سازمان ارتباط بین نهادهای دولتی و شرکتهای خصوصی بوده و در کل اهدافی سیاسی را دنبال میکند. دبیرکل اتحادیه عرب از سال 1992 گزارشهای مخفیانهای را دریافت کرده است که نشان میدهد اسرائیل از سه طریق در آفریقا نفوذ میکند: 1- بهکارگیری مهندسان و تکنيسینها و فرستادنشان به آفریقا. 2- تجهیز شرکتهای اسرائیلی به همه نوع اطلاعات درباره کشورهای آفریقایی. 3- تقویت و تحکیم روابط بین اسرائیل و دولتهای آفریقایی در حوزههای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی؛ نه فقط ارتباط با دولتها بلکه حتی با سازمانهای مردمنهاد و احزاب سیاسی آفریقا. گزارشها نشان میدهد ایالات متحده آمریکا متوجه تحرک اسرائیل در این سطح بوده و این رژیم را تشویق میکند زیرا درنهایت بهنفع پروژه مشترک آمریکایی- صهیونیستی، بهجای نفوذ فرانسویهایی است که در آفریقا حضوری تاریخی داشته یا اعرابی که حضوری بیثبات و متغیر داشتهاند. ازاینرو میبینیم اسرائیل از ابزار اقتصادی برای تأثیرگذاری بر تصمیمگیریهای دولتهای آفریقایی استفاده میکند زیرا ابزار اقتصادی بهدلیل شرایط جهانی و بهخصوص بحرانهای اقتصادی روزبهروز کارآمدتر میشود. بنابراین هرکس سعی میکند اعتماد دیگری را در این زمینه جلب کند. این ابزار را میتوان به دو شیوه به کار برد: تحریمها و تشویقهایی که شامل کمکهای اقتصادی، مهندسی، نظامی و آموزشهای امنیتی میشود. بعدها اسرائیل اولویت خود را بهطور خاص به سازمانهای جوانان داد و تلاش کرد در سطح کشورهای آفریقایی آنها را گسترش دهد زیرا این سازمانها کارشناسانی را تربیت میکنند که در آینده قدرت تصمیمگیری خواهند داشت. یکی از روزنامهنگارانی که از چند کشور آفریقایی دیدن کرده است درباره کارشناسان اسرائیلی میگوید: «درحالیکه مهندسان آمریکایی و اروپایی دنبال دفاتر کولردار بودند و جز با لباسهای شیک و پیراهنهای سفید دیده نمیشدند و برای نمونه گاهی به کشاورزان آفریقایی روش استفاده از ابزارهای جدید تولید را آموزش میدادند، کارشناسان اسرائیلی را میدیدی که با لباسهای مندرس در بین مزارع با کشاورزان مشغول کار و گفتوگو هستند». اسرائیل هرگز از دخالت در قاره آفریقا دست نکشیده است هرچند امروزه در پایتختهای آفریقایی بهخصوص آدیسآبابا یا نایروبی و کامپالا حضوری پررنگتر دارد. اسرائیل بهخوبی میداند که این منطقه مدخل آفریقا و یک منطقه استراتژیک به شمار میرود. البته حضور اسرائیل در اتیوپی به دهه 60 قرن گذشته برمیگردد. زمانی که تلآویو با کارشناسان خود در زمینههای اقتصادی، امنیتی و ارتباطات وارد این قاره شد. اسرائیل در آدیسآبابا سفارتخانه بزرگی دارد که تنها نظیرش را به گفته مرکز مطالعات سیاسی بیتالمقدس میتوان در آمریکا پیدا کرد. 11 سپتامبر 1975 حاییم بارلیو فرمانده عملیات در ستاد ارتش اسرائیل به صورت مخفی از اتیوپی دیدن کرد و از همان زمان برنامههای مشترک نظامی بین اسرائیل و اتیوپی شروع شد. انگیزه اسرائیل از این کار سیطره بر دریای سرخ بود و اینکه اجازه ندهد این دریا به منطقهای عربی تبدیل شود؛ بهخصوص بعد از بستهشدن تنگههای تیران در سال 1967 و بابالمندب در سال 1973میلادی. بهانهها و فرصتها اهمیت دریای سرخ برای اسرائیل به اندازه اهمیت نیل است. این مسئله از دغدغه اسرائیل برای تحکیم روابط با اتیوپی نیز معلوم میشود. زیرا به تلآویو امکان آن را میدهد تا با حضور در آنجا بر منابع نیل آبی در اتیوپی نیز سیطره داشته باشد. آن چیزی که دغدغه اسرائیل را بیشتر کرد تمرد اتیوپی از توافقنامههای سال 1929 و 1959 برای تقسیم آب نیل بود. زیرا 86 درصد آب نیل از ارتفاعات این کشور سرچشمه میگیرد. دخالت اسرائیل در آفریقا به این بهانه صورت میگیرد که قصد دارد به یهودیهای آفریقاییتبار کمک کند. بههمیندلیل میبینیم در نیجریه دخالت کرده و از «ایبو»ها که در منطقه بیافرا هستند، حمایت میکند. این حمایت برای مقابله آنها با منطقه شمالی این کشور است که تحت تسلط دولت مرکزی بوده و اکثرشان را مسلمانان تشکیل میدهند. اسرائیل در اوگاندا نیز حضور دارد زیرا این کشور از قدیم یکی از سه کشور پیشنهادی (فلسطین، آرژانتین و اوگاندا) برای تأسیس یک رژیم یهودی بود. اگر فلسطین در نهایت برای برپایی «وطن قوم یهود» برگزیده شد، این مسئله موجب آن نشده است اسرائیلیها نقش مهم آفریقا را در کمک به مسئله یهود علیه فلسطینیها فراموش کنند. آنها همچنان بر دو کشور کنیا و اوگاندا در آفریقا تمرکز دارند. توجه اسرائیل به اوگاندا به گذشته برمیگردد. زیرا به این وسیله میتوانست با جریانهای اسلامگرا در سودان مقابله کرده و اجازه ندهد به سمت جنوب گسترش پیدا کند. البته بعدها این نقش را دولت سودانجنوبی برعهده گرفت و بهاینترتیب نقش اوگاندا تنها به مبارزه با مسلمانان در داخل این کشور محدود شد؛ همچنین بهدلیل اهمیتی که بهعنوان کشورهای سرچشمه نیل دارد. همچنین دولتهای آفریقایی قادر به درک طرحها و برنامههای واقعی آمریکا و اسرائیل نیستند. عدم حضور کشورهای عرب به اسرائیل این امکان را داده است تا در قارهای که مساحتش برابر 23 درصد کل مساحت خشکیهای جهان است، نفوذ کند. مسئله دیگر اینکه رؤسای آفریقایی بر این باورند اسرائیل پیشرفته و متمدن است و تاکنون در ساخت یک آفریقای جدید نقش مثبتی داشته است. بنابراین باید به اسرائیل بهعنوان یک الگو و مظهر الهام نگریست. حتی رئیسجمهور کنیا میگوید: «اگر میخواهی پیشرفت کنی باید به اسرائیل بنگری». اسرائیل سطح پیشرفت اقتصادی کشورهای آفریقایی را- که این چند سال اندکی سرعت گرفته- کاملا زیر نظر دارد. کشورهای آفریقایی هماکنون در بین 10 دولت برتر جهانی قرار دارند. مسئلهای که آفریقا را به بازاری گسترده و آماده برای کالاهای اسرائیلی تبدیل میکند. از آن گذشته قاره آفریقا دارای ثروتهای پنهان دیگر و نیز مواد خام طبیعی است. منبع: الجزیره
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.