|

اولين نشست شوراي هماهنگي عراق- عربستان با حضور وزير خارجه آمريکا برگزار شد

عراق در ميانه آتش‌بياران معرکه

ماه‌هاست زمزمه‌هاي نزديکي عربستان ‌سعودي و عراق بالا گرفته است و بازديدها و اقدامات دو طرف هم گواهي ‌است بر اين مدعا. عراق پس از سه سال، تا حدود زيادي خاک خود را از داعش پاک کرده؛ همان گروهي که بسياري آن را حاصل دست‌و‌دلبازي‌هاي عربستان براي گروه‌هاي تروريستي مي‌خواندند. در سال‌هاي اخير و جنگ تمام‌عياري که احتمالا تبعات آن سال‌ها دامن‌گير عراق خواهد بود، هر کشوري در راستاي منافع خود پا در اين ميدان گذاشت و عربستان هم مانند بسياري از کشورهايي که حيات و امنيتشان در گرو ادامه ناامني در منطقه و کشورهاي همسايه‌ است، تلاش کرد با هر ابزاري به جنگ داخلي عراق دامن بزند. حالا و پس از تضعيف داعش در عراق و ازدست‌دادن قلمروهايش در اين کشور، عربستان سعودي با برنامه‌ريزي ايالات متحده در حال نزديک‌شدن به عراق است و به‌ نظر نمي‌رسد عراق هم به چنين رابطه دوجانبه‌اي که دست‌کم به لحاظ اقتصادي پرسود است، بي‌ميل باشد. رکس تيلرسون، وزيرخارجه ايالات ‌متحده، روز جمعه و در آغاز سفر يک‌هفته‌اي خود به کشورهاي حوزه خليج‌فارس و جنوب‌ آسيا، راهي رياض، پايتخت عربستان سعودي شد تا در اولين نشست شوراي هماهنگي عراق- عربستان شرکت‌ کند؛ نشستي که روز گذشته و چهارماه پس از امضاي توافق‌نامه‌اي براي تشکيل چنين شورايي برگزار شد و بر اساس گزارش‌ها، هدف از حضور تيلرسون بررسي راه‌هاي بهبود روابط اين دو کشور عربي بوده است. به گزارش المانيتور، طرح توسعه روابط بغداد و رياض، بخشي از تلاش‌هاي گسترده‌تر ايالات متحده است براي دورکردن عراق از ايران و آنچه نفوذ تهران در اين کشور مي‌خواند. مقامات ارشد دولت ترامپ مدعي‌اند مقابله با نفوذ روبه‌گسترش ايران در عراق، بخش ضروري استراتژي اين کشور براي ايجاد عراقي قدرتمند و جلوگيري از تجزيه عراق فرقه‌گرا است که مي‌تواند زمين اين کشور را براي بازگشت داعش يا گروهي در قد‌و‌قواره اين گروه تروريستي، حاصلخيز نگه‌ دارد. ژنرال مک‌مستر، مشاور امنيت ملي ترامپ، سه روز پيش و در آستانه سفر تيلرسون به منطقه، چشم‌انداز آمريکا براي عراق را تشريح کرد. او در کنفرانسي به ميزباني بنياد دفاع از دموکراسي‌ها که انديشکده‌اي نومحافظه‌کار در واشنگتن است، گفت آمريکا خواستار عراقي باثبات است که با ايران همکاري نکند. او در اين نشست که مايک پمپئو، رئيس سازمان اطلاعات مرکزي آمريکا، هم در آن حضور داشت، گفت آمريکا تمايل دارد به کمک خود به عراق ادامه دهد تا داعش را از بين ببرد و به گروه ديگري نظير داعش اجازه ندهد به اين کشور بازگردد. او در ادامه مدعي شد ايران تلاش مي‌کند عراق را ضعيف نگه ‌دارد تا بتواند کنترل بيشتري بر اين کشور داشته باشد. المانيتور در ادامه مي‌نويسد تقويت رابطه عراق و عربستان سعودي، يعني رقيب منطقه‌اي ايران، يکي از راه‌هاي واشنگتن و متحدان غربي‌اش براي برهم‌زدن رابطه بغداد و تهران است. رابطه ميان عراق و عربستان سعودي، دو کشور عضو اوپک، پس از سقوط صدام حسين در سال ۲۰۰۳ و روي‌کارآمدن حکومت نزديک به ايران، به سردي گراييده بود؛ اما با تحولات اخير، به نظر مي‌رسد روابط رياض و بغداد در حال گسترش باشد. روابط روبه‌رشد عراق و عربستان ‌سعودي را مي‌توان از نشست‌ها و ديدارهاي چند ماه گذشته سران دو طرف دريافت؛ اقداماتي مانند بازديد سياست‌مداران شيعه عراق، ازجمله مقتدي صدر، از عربستان و سفر عادل‌ الجبير، وزير خارجه عربستان ‌سعودي، به بغداد؛ سفر ماه ژوئن حيدر العبادي، نخست وزير عراق، به جده؛ اعلام بازگشايي گذرگاه مرزي عرعر بين عراق و عربستان سعودي براي اولين بار از 1990 و اولين پرواز هواپيماي سعودي‌ از رياض به بغداد بعد از 27 سال. برت مک گورک، نماينده رئيس‌جمهور آمريکا در ائتلاف بين‌المللي ضدداعش، نوزدهم اکتبر در حساب توييتر خود نوشت: «هم‌زمان با ادامه تقويت رابطه عراق و پادشاهي ‌عربستان سعودي، هواپيمایي عربستاني براي اولين‌بار بعد از 27 سال از رياض به بغداد پرواز کرد». يک منبع ديپلماتيک به شرط ناشناس‌ماندن به المانيتور گفت طرح تقويت روابط عربستان ‌سعودي و عراق را مک گورک و استوارت جونز، دستيار وزير امور خارجه آمريکا و سرپرست دفتر امور خاور نزديک اين وزارتخانه، در 18 ماه گذشته با برگزاري تعدادي ديدار در پايتخت‌هاي دو کشور و توسعه نقشه راهي براي گسترش روابط، پيش برده‌اند. به ‌گفته اين منبع، گام کليدي در اين راه- که از سوي تيلرسون در اولين هفته حضورش در وزارتخانه به ‌اجرا گذاشته ‌شد- سفر عادل الجبير به بغداد بود. اين سفر موفقيت چشمگيري بود که در ادامه به سفر العبادي به جده، بازگشايي مرز، پروازهاي مستقيم و شکل‌گرفتن شوراي هماهنگي عراق- عربستان منجر شد. اين هفته مک‌گورک ‌همراه «ثامر السهبان»، وزير مشاور در امور کشورهاي عربي حوزه خليج‌فارس در وزارت خارجه عربستان، از مناطق شمالي سوريه که از چنگ داعش آزاد شده‌اند، بازديد کرد تا درباره بازسازي اين مناطق گفت‌و‌گو کنند. سهبان که بر اساس گزارش‌ها براي بررسي بازسازي رقه به اين شهر سفر کرده بود، پيش‌تر سفير عربستان سعودي در عراق و مخالف سرسخت نفوذ ايران در این کشور بود. آن‌طور که يک ديپلمات اروپايي به شرط ناشناس‌ماندن به المانيتور گفته، استراتژي ديپلماتيک براي مقابله با رفتار به ‌گفته او بي‌ثبات‌کننده ايران در منطقه، شامل همکاري براي جذب‌ مجدد عراق در جهان عرب خواهد بود و در اين زمينه، پيشرفت‌هايي با عربستان سعودي داشته‌ايم. با اين‌ همه، موقعيت براي ایالات‌ متحده تا اندازه‌اي پيچيده شده است. افزايش روابط بغداد و رياض درست زماني به مرحله‌اي ثمربخش رسيده که آمريکا و ايران بار ديگر درباره بحران کرکوک در يک طرف قرار دارند و هر دو از اقدام دولت مرکزي عراق براي بازپس‌گيري شهر مناقشه‌برانگیز کرکوک از کردها، حمايت کرده‌اند. هم واشنگتن و هم تهران مخالف برگزاري همه‌پرسي ماه‌ گذشته استقلال اقليم کردستان از عراق بودند و اصرار داشتند عراق بايد کشوري يکپارچه باقي بماند. هرچند موضع مک مستر دراين‌باره چنين بود: «به خاطر همه‌پرسي کردها ما شاهد سطح بالايي از پيچيدگي در عراق هستيم. ما بايد تلاش کنيم اين اختلافات را به نحوي ميانجيگري کنيم که دوستان کُرد ما بتوانند از امنيت و رفاهي که در سال‌هاي بسيار ساخته‌‌اند، بهره ‌ببرند، نه اينکه آن را از دست بدهند؛ اما هم‌زمان بايد عراق را در مسير تقويت و همکاري‌نکردن با ايران نگه داريم».

عربستان به دنبال عوض‌کردن زمين بازي عباس پرورده . کارشناس مسائل منطقه گرم‌شدن روابط ميان رياض و بغداد از مدتي پيش و با بازگشايي سفارت عربستان سعودي در عراق کليد خورد و در ادامه با سفر عادل الجبير، وزير خارجه عربستان ادامه يافت. نشست سه‌جانبه در رياض نيز به معناي آغازبه‌کار شوراي هماهنگي ميان عربستان و عراق است که با دعوت رسمي ملک سلمان، پادشاه عربستان، از حيدرالعبادي، نخست‌وزير عراق، برگزار شد و هم‌زمان‌شدن سفر منطقه‌اي رکس تيلرسون، وزير خارجه آمريکا نيز زمينه‌ساز حضور او در اين نشست شد؛ نشستي که هدف گسترش روابط و همکاري ميان بغداد و رياض در تمامي حوزه‌ها را دنبال مي‌کند، بااين‌حال اهداف عربستان از نزديکي به عراق را بايد در راستاي تحرکات ديپلماتيک اخير اين کشور بررسي کرد که در صدر آنها سفر ملک سلمان به چين و در ادامه سفر تاريخي او به روسيه قرار مي‌گيرد. اهميت سفر به روسيه از آن رو بود که همکاري‌هاي ميان دو کشور از سطح اقتصادي به سطح نظامي و امنيتي نيز گسترش يافت که ماحصل آن خريد سامانه دفاعي اس- 400 از روسيه بود. همه اين مسائل از يک نوع پوست‌اندازي در سياست خارجي رياض خبر مي‌دهد. به عبارت ديگر عربستان در حال عوض‌کردن زمين بازي ديپلماتيک است که خود اين مسئله متأثر از دلايل و عوامل داخلي و منطقه‌اي است. علل اصلي خواست عربستان براي نزديکي به عراق را بايد در چالش‌هاي داخلي اين کشور و همچنين ناکامي‌هاي رياض در سياست‌هاي منطقه‌اي‌اش در سال‌هاي اخير دنبال و جست‌وجو کرد. در واقع تحولات منطقه و کاهش نفوذ گروه‌هاي تروريستي و افراطي که از قضا از حمايت عربستان نيز برخوردار بودند، باعث شد رياض در نگاه و رويکرد خود به را بطه با بغداد تجديدنظر کند. پيروزي‌هاي دولت مرکزي عراق بر داعش، رياض را به سمت اتخاذ سياست تعامل با بغداد سوق داد. از ديگر سو عوامل ديگري نيز باعث مي‌شود عربستان مايل به گرم‌کردن روابط خود با بغداد باشد. اول اينکه عراق يک کشور عربي است که از دیدگاه سعودي‌ها از اتحاديه عرب فاصله گرفته و در نتيجه سعودي‌ها مي‌کوشند با بهبود روابط، عراق را به اين اتحاديه برگردانند، از ديگر سو مقامات سعودي بر اين باورند که با اين اقدام مي‌توانند مانع نزديکي بيشتر بغداد و تهران شوند. در واقع آنها با اين اقدامات تلاش مي‌کنند نفوذي را که فکر مي‌کنند ايران در عراق دارد کاهش دهند. در توضيح حضور وزير خارجه آمريکا نيز بايد خاطرنشان کرد خاورميانه و انرژي اين منطقه بخشي از منافع حياتي ايالات متحده محسوب مي‌شود. عربستان نزديک‌ترين متحد آمريکا در خليج فارس است که منافع مهمي براي آمريکا دارد. عربستان در سال‌هاي اخير يکي از پايه‌هاي حفظ امنيت آمريکا در منطقه بوده است. رياض همچنين در دهه‌هاي اخير نقش مهمي در تضمين امنيت انرژي و بحث کنترل قيمت نفت براي غرب و ايالات متحده بازي کرده است. ايالات متحده نيز متعاقبا حکم يک مشاور معتمد در زمينه‌هاي مختلف را داشته و حضور رکس تيلرسون نيز در راستاي همين نقش مشاوره‌اي معني مي‌يابد. همچنين آمريکا و عراق همواره با يکديگر پيمان‌هاي اقتصادي و نظامي داشته‌اند. ايالات متحده در واقع حضور تعريف‌شده‌اي در عراق دارد، بنابراين طبيعي است که به تحولات آن حساس باشد. در عراق نيز براي بهبود روابط با عربستان يک اجماع و اتفاق نظر ميان احزاب سياسي وجود دارد. در همين رابطه مي‌توان به سفر مقتدي صدر به‌عنوان يکي از منتقدان سرسخت دولت حيدرالعبادي به رياض اشاره کرد. عراق و عربستان با وجود حمايت عربستان از گروه‌هاي تروريستي و افراطي در منطقه و همچنين هراس سعودي‌ها از نزديکي بغداد و تهران، چالش عمده‌اي با هم نداشته‌اند؛ اما حسن هم‌جواري و ريشه‌هاي عربي هر دو کشور مي‌تواند زمينه را براي نزديکي آنها فراهم آورد. در سطح منطقه‌اي نيز به نظر می‌رسد هرگونه برقراري روابط سياسي و ديپلماتيک ميان کشورها از جمله عراق و عربستان در ميان‌مدت و بلندمدت بتواند به کاهش درگيري‌هاي سياسي و مسلحانه بینجامد و مانع رشد تروريسم و افراطي‌گري در منطقه شود. علاوه بر اين، عراق به‌عنوان کشوري که داراي روابطي نزديکي با ايران بوده و هم‌زمان عضو اتحاديه عرب محسوب مي‌شود، مي‌تواند زمينه‌ساز بهبود شرايط و کاهش چالش‌هاي منطقه‌اي شود. در واقع، نبايد به برقراري روابط ميان کشورهاي منطقه نگاه بدبينانه داشت. گرم‌شدن روابط دو کشور الزاما به معناي سردشدن روابط با کشوري ثالث نيست. عراق نيز ازآنجا‌که از يک تکثر سياسي و يک حاکميت دموکراتيک برخوردار است، مي‌تواند اين موازنه را در روابط خود با کشورهاي منطقه به‌درستي برقرار کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.